Zabytkowe synagogi, cmentarze, dawne domy modlitwy - ślady żydowskiej historii Krakowa są wciąż widoczne, szczególnie na Kazimierzu. Ale przez stulecia Żydzi byli obecni także w szkołach, klubach sportowych, sąsiedzkich społecznościach i polskich rodzinach. Jak opowiedzieć tę część historii miasta? Dr Edyta Gawron (Instytut Judaistyki UJ) przekonuje, że Kraków potrzebuje Muzeum Historii Żydów Krakowskich. O pamięci, odpowiedzialności za historię i współczesnych sporach wokół rozmawialiśmy na antenie Radia Kraków, gościem był również dr Marek Tuszewicki (IJ UJ).
Czego dowiesz się z rozmowy:
Krakowska judaistyka obchodzi 40-lecie. Jej początki sięgają 1986 roku, a współpraca międzynarodowa od początku odgrywała ważną rolę w rozwoju badań.
Naukowcy bronią współpracy akademickiej z Izraelem. Mimo politycznych napięć podkreślają znaczenie badań, edukacji i krytycznego myślenia.
Wiedza historyczna ma przeciwdziałać antysemityzmowi. Dr Edyta Gawron ostrzega przed negowaniem Holokaustu i politycznym zniekształcaniem historii.
Muzeum KL Plaszow może poszerzyć wiedzę o przeszłości miasta. Nowe badania iudostępnianie historycznego terenu mają pomóc mieszkańcom i turystom w poznawaniu historii.
Kraków potrzebuje Muzeum Historii Żydów Krakowskich. Dr Gawron mówi o wieloletnich dyskusjach nad jego utworzeniem, a dr Tuszewicki przypomina, że historia żydowskich mieszkańców obejmuje całe miasto, nie tylko Kazimierz.
Posłuchaj rozmowy Jacka Bańki z dr Edytą Gawron i dr. Markiem Tuszewickim.
Wojna w Strefie Gazy i protesty przeciwko współpracy polskich uczelni z izraelskimi instytucjami naukowymi wpływają również na atmosferę akademicką. Dr Edyta Gawron z Instytutu Judaistyki UJ przyznaje, że sytuacja polityczna ma wpływ na warunki, w jakich pracują badacze. A dr Marek Tuszewicki przekonuje, że zadaniem uczelni jest przede wszystkim rozwijanie krytycznego myślenia i uczenie prowadzenia dyskusji, także w sprawach budzących silne emocje.
Prof. Łukasz T. Sroka: "Bojkot Izraela to droga do powrotu najgorszych tradycji"
Dr Gawron podkreśla, że nie wyobraża sobie badań judaistycznych bez kontaktów z zagranicznymi ośrodkami naukowymi.
Nasze stanowisko było takie, żeby jak najbardziej koncentrować się na współpracy merytorycznej, akademickiej i nie wyobrażamy sobie prowadzenia studiów judaistycznych czy badań judaistycznych bez współpracy z jednostkami akademickimi w różnych państwach, w tym Izraelu.
— mówi dr Edyta Gawron
Negowanie Holokaustu i odpowiedzialność za słowo
Naukowcy zwracają uwagę na niebezpieczeństwo politycznego wykorzystywania historii. Dr Gawron podkreśla, że rzetelna wiedza jest podstawą przeciwdziałania antysemityzmowi, negowaniu Holokaustu i zniekształcaniu wydarzeń historycznych.
Dr Tuszewicki łączy współczesne problemy z rozpowszechnianiem fałszywych informacji także ze zmianami w komunikacji - internet pozwala na publikowanie treści, które w tradycyjnych mediach spotkałyby się z większą odpowiedzialnością za słowo. Dr Gawron dodaje, że znaczenie mają również algorytmy i walka o popularność:
Jako naukowcy podkreślamy zawsze, że jakakolwiek negacja wydarzeń historycznych, jakiekolwiek upolitycznianie interpretacji wydarzeń historycznych jest błędne. I to, co staramy się przekazać studentom, i to jest nasza misja, to historia, to fakty, a nie tylko ich polityczna interpretacja. Bez tej podstawowej wiedzy nie jesteśmy w stanie przeciwdziałać antysemityzmowi, negacji Holokaustu czy próbom zniekształcenia historii Holokaustu, ale także historii drugiej wojny światowej czy historii powojennej w Polsce.
Między Izraelem a Palestyńczykami. Piotr Zychowicz o genezie konfliktu
40 lat krakowskiej judaistyki
Początki krakowskiej judaistyki to rok 1986. Naukowcy chcieli lepiej poznać historię polskich Żydów i od początku współpracowali z badaczami z zagranicy, między innymi ze Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i Izraela. I to mimo trudnych warunków politycznych.
Podczas jubileuszowych obchodów Instytut gościł ponad 200 przedstawicieli nauki i instytucji. Przyjechało również prawie 70 absolwentów.
Dr Tuszewicki mówi, że zdobyte podczas studiów umiejętności przydają się nie tylko w pracy naukowej, lecz także w wielu innych zawodach. Instytut, jak zapewnia dr Tuszewicki, nie narzeka na brak studentów. Przyciąga osoby zainteresowane judaistyką z całej Polski.
Nasz ośrodek jest największym i najbardziej dynamicznym tego rodzaju instytutem w Polsce. Ściągamy studentów z całego kraju. Nie narzekamy na ich brak i raczej nie widać, żeby tutaj miało się coś zmienić
— przekonuje Marek Tuszewicki
Kazimierz – historia obecna na sąsiednich ulicach
Instytut Judaistyki mieści się w samym sercu Kazimierza, wśród zabytkowych synagog i współczesnych instytucji żydowskich. Edyta Gawron tłumaczy, że trudno o lepsze miejsce do poznawania historii i kultury Żydów. Kraków od wieków jest jednym z najważniejszych ośrodków żydowskiej kultury i nauki.
Kraków jest również ważnym miejscem na mapie historii Żydów aszkenazyjskich. Dr Tuszewicki przypomina, że mieszkańcy powinni być odpowiedzialni za zachowanie tej części przeszłości miasta.
Kraków był, i ciągle jest, ośrodkiem bardzo ważnym dla Żydów aszkenazyjskich na całym świecie, więc prowadzenie badań i edukowanie w takich warunkach, gdzie mamy na sąsiednich ulicach synagogi z XVI, XVII wieku, jest bezcenne dla studiów judaistycznych.
— dodaje dr Edyta Gawron.
Ważnym miejscem opowiadania o historii krakowskich Żydów ma być Muzeum KL Plaszow. Dr Gawron podkreśla znaczenie prowadzonych tam badań archeologicznych i historycznych. Pozwalają one lepiej poznać wydarzenia oraz miejsca, o których wcześniej wiedziano niewiele.
Zdaniem badaczki udostępnianie terenu dawnego obozu wraz z materiałami historycznymi i możliwością zwiedzania z przewodnikami pomoże zarówno mieszkańcom, jak i turystom lepiej zrozumieć przeszłość Krakowa:
Na pewno Muzeum KL Plaszow jest taką kolejną jednostką, która przybliży część historii Krakowa, ale też część historii Żydów krakowskich. Czy da nową perspektywę? Na pewno ostatnie badania archeologiczne, nowe badania prowadzone przez historyków przybliżą te fragmenty historii, które do tej pory były nieznane, więc absolutnie tak, będzie miało to wpływ na postrzeganie historii.
KL Plaszow. Jak dziś buduje się pamięć o obozie?
Kraków potrzebuje muzeum historii swoich żydowskich mieszkańców
Na mapie krakowskich instytucji kultury brakuje Muzeum Historii Żydów Krakowskich - uważa dr Gawron. Pomysł utworzenia placówki jest omawiany od wielu lat, ale nie zapadły jeszcze decyzje dotyczące organizacji ani sposobu finansowania placówki.
Badaczka tłumaczy, że rozmowy na ten temat toczą się między innymi w Muzeum Krakowa oraz w innych środowiskach. Najpierw jednak trzeba ustalić, jaki charakter miałoby muzeum i gdzie powinno się znajdować. Dopiero później można rozstrzygnąć kwestie organizacyjne.
Tuszewicki dodaje, że opowieść o żydowskim Krakowie powinna obejmować również życie codzienne jego dawnych mieszkańców. Nie można ograniczać jej do zabytków i historii jednej dzielnicy. Ważne są także miejsca, w których Polacy i Żydzi uczyli się, pracowali i tworzyli wspólne społeczności.
Ważne jest wyjście także poza Kazimierz i uświadomienie współczesnym Krakowianom, że obecność społeczności żydowskiej w naszym mieście oznaczała obecność w szkołach, obecność w klubach sportowych. Że była to nie tylko historia rywalizacji, ale też bardzo bliskiej współpracy, przechodzącej czasami w zakładanie wspólnych rodzin. I dziedzictwo to też jest częścią dziedzictwa Krakowa.
— przekonuje dr Marek Tuszewicki.
Z dziejów krakowskich Żydów cz. 4 - Międzywojnie