Na spotkania ze Stasiukiem i Szczygłem przychodziło tylu ludzi, że pytania zadawano przez okna. Z rozmów i przyjaźni w Lokatorze wyrosło wydawnictwo, w którym zadomowili się Perec i Pessoa. W „Ludziach, których chce się słuchać” Michał Sowiński rozmawia z Piotrem Pio Kalińskim o krakowskich początkach, 20 latach pracy nad jednym rozdziałem powieści i książkach, które warto wydawać wbrew rynkowej presji.
Posłuchaj rozmowy Michała Sowińskiego z Piotrem Pio Kalińskim.
Michał Sowiński: Historia Lokatora to także historia literackiego Krakowa ostatniego ćwierćwiecza. Zaczęło się od kafejki internetowej. Wróćmy do tych prehistorycznych początków.
Piotr Pio Kaliński: Zawsze miło do nich wracam. Początki były trudne, bo byliśmy młodzi i niewiele wiedzieliśmy o prowadzeniu takiego biznesu. Kawiarenkę internetową otworzyłem z przyjacielem, Wojtkiem Mrozem. Po dwóch latach uznaliśmy jednak, że to nie jest zajęcie na całe życie.
Wtedy już sam podjąłem decyzję, że otworzę kawiarnię – miejsce spotkań studentów i młodych artystów. Kończyłem Akademię Sztuk Pięknych i wiedziałem, że trzeba będzie coś robić. Znalazłem niewielki lokal przy Meiselsa. Kazimierz był wtedy dziki, łatwo można było dostać w oko. Działały już Singer i Alchemia, ludzie zaczynali tam chodzić, a krakowscy studenci szukali nowych miejsc.
Lokator szybko stał się miejscem spotkań środowiska literackiego i artystycznego. Przychodzili ludzie z ASP, polonistyki UJ, środowiska Ha!artu, szkoły teatralnej. Przez pięć lat prowadziliśmy bardzo intensywne życie: od tańców do rana po wystawy, koncerty i spotkania literackie. Powstały przyjaźnie, które trwają do dziś.
Siłą Lokatora zawsze byli ludzie, których łatwo było namówić do działania. Ktoś miał pomysł, ktoś inny chciał się przyłączyć. Nie padało pytanie „za ile?”, tylko: „Robimy?”. I robiliśmy. To chyba bardzo krakowskie, że miejsca, które obrosły legendą i skupiły wokół siebie środowisko, wędrują po mapie. Miejsce niby pozostaje to samo, zmienia się adres.
Rosną ceny i czynsze, więc my też musieliśmy się przenieść. Na szczęście niedaleko, do Domu Norymberskiego. Nagle zamiast 100 metrów mieliśmy 300, dwa poziomy, ogródek, salę kinową. Wtedy pojawiła się również księgarnia.
Lokator zmienił się w dom kultury. Nie pamiętam dnia bez wydarzenia: teatru, wernisażu, spotkania literackiego. Było mnóstwo pracy, ale też dużo osób, które chciały coś robić. Jedni zajmowali się teatrem, inni prowadzili DKF albo galerię fotograficzną. Zaczęliśmy też wspólnie wyjeżdżać: organizowaliśmy wystawy w Norymberdze, festiwal muzyczno-literacki w Preszowie. Sama radość.
A pierwsza książka?
Literatura coraz mocniej wpływała na to miejsce, spotkania były częste i popularne, a większość moich znajomych stanowili poloniści. W jednych środowiskach rozmawia się o samochodach, u nas rozmawiało się o książkach.
Z Jackiem Olczykiem uznaliśmy, że trzeba coś zrobić z Perekiem i Oulipo. Jacek tłumaczył wtedy „Teatr I”, miał opracowane dwa teksty dramatyczne. Pomyśleliśmy, że trzeba je wydać. Tak pojawił się pierwszy tytuł Lokatora. Wśród autorów Lokatora jest też Nicolas Presl, który opowiada obrazami.
[O jego „Mieście” posłuchacie we wcześniejszej rozmowie Michała Sowińskiego z Piotrem Kalińskim. - dop. Radio Kraków]
Perec towarzyszy wam właściwie od początku. Skąd wziął się u ciebie?
Przy okazji mojego projektu „51” przypomnieliśmy sobie, że to Grzegorz Jankowicz podczas jednej z wizyt w Lokatorze przyniósł Pereca i zaczął opowiadać mi „Życie instrukcję obsługi”.
Nie jest to prosta ani krótka fabuła. Ale fascynująca. Grzegorz potrafi opowiadać, więc słuchałem go z przyjemnością. Nie podejrzewałem wtedy, że ten pisarz okaże się później kluczem do wydawnictwa.
Dla mnie to jeden z najważniejszych współczesnych pisarzy francuskich. Chciał każdą książkę napisać inaczej, w każdej skupić się na czymś innym. Nie twierdzę, że wszystkie są świetne, ale razem składają się na jego obraz. Bardzo lubię „Człowieka, który śpi”, „Życie instrukcję obsługi”, ale też „Zamach w Sarajewie”, który właśnie wydaliśmy. To wczesna powieść, mniej skomplikowana, za to ciekawa jako historia autobiograficzna, opowieść o miłości i fascynacji. Zależnie od tego, od której książki zaczniemy, dalsza lektura Pereca może wyglądać zupełnie inaczej.
Opowiedz, na czym polega projekt „51”.
To 179 grafik inspirowanych zdaniami z 51 pierwszego rozdziału „Życia instrukcji obsługi”. Jest w tej książce coś, co każe do niej wracać, czytać ją na nowo, choćby we fragmentach. Zainteresowała mnie również jako grafika. Kiedy książka mocno na mnie działa, staram się zamienić ją na obrazy.
Zacząłem pracować nad linorytami. Zmieniały formę, wielokrotnie przerywałem, bo byłem niezadowolony. Pracowałem nad tym przez 20 lat. W czasie pandemii, kiedy część Lokatora była zamknięta i miałem trochę więcej czasu, postanowiłem rzecz dokończyć. Tak powstał gruby tom: 179 grafik do tyluż historii.
Projekt zauważyło Stowarzyszenie Pereca i trafił na wystawę poświęconą pisarzowi w Bibliotece Narodowej w Paryżu. To dla mnie powód do dumy. Kiedy zaczynałem pracę, nawet nie myślałem, że może się tak skończyć.
[Samymi obrazami opowiedziana jest także „Moja księga godzin” Fransa Masereela. O tej książce Michał Sowiński rozmawiał z Justyną Chojnacką i Piotrem Pio Kalińskim w „Dobrych książkach” - dop. Radio Kraków]
Perec to Lokator, ale są przecież inni. Choćby mój ukochany Fernando Pessoa. Skąd z kolei on wziął się u ciebie?
Przyszedł z Michałem Lipszycem. Znałem go wcześniej, fascynowała mnie „Księga niepokoju”. Czytałem ją kilkanaście razy i wiedziałem, że chcę tego pisarza wydawać. Pewnego dnia Michał zapukał do Lokatora z pytaniem, czy nie chcielibyśmy wznowić tej książki. Ani chwili się nie zastanawiałem.
Później poznałem Wojciecha Charchalisa, który również bardzo lubi Pessoę i lubi go tłumaczyć. Od „Księgi niepokoju” przeszliśmy więc do kolejnych heteronimów.
To nie były zwykłe pseudonimy. Pessoa wymyślał całe postaci, z własnymi biografiami i stylem pisania. Wydajesz więc właściwie kilkudziesięciu różnych pisarzy.
I to jest fascynujące, podobnie jak u Pereca. Każdy z tych autorów ma charakter i styl. Trzeba to solidnie opracować, a Wojciech Charchalis świetnie się w tym odnalazł. Potrafi dopasować język do poezji każdego heteronimu i opisać, kim on był.
Całą rozmowę znajdziesz w podcaście.
Piotr „Pio” Kaliński – grafik, ilustrator i wydawca, absolwent krakowskiej ASP. Założyciel Lokatora: księgarni, kawiarni i wydawnictwa. Projektuje książki, tworzy linoryty i graficzne eseje inspirowane literaturą. Autor „Projektu 51” – cyklu 179 grafik do powieści „Życie instrukcja obsługi” Pereca.
Od tych książek można zacząć
Georges Perec, „Życie instrukcja obsługi” (1978), przeł. Wawrzyniec Brzozowski. Paryska kamienica staje się planszą, po której opowieść porusza się ruchem skoczka szachowego. Historie mieszkańców rozrastają się, przecinają i prowadzą daleko poza budynek. Można wracać do tej powieści fragmentami – tak jak robi to Kaliński, który z jednego rozdziału wyprowadził cały cykl grafik.
Georges Perec, „Człowiek, który śpi” (1967), przeł. Anna Wasilewska. Student przestaje chodzić na zajęcia i próbuje niczego nie chcieć. Powtarza te same czynności, przemierza Paryż, ćwiczy obojętność. Krótka powieść o wycofaniu się z życia pokazuje zupełnie inne oblicze autora „Życia instrukcji obsługi”. Kaliński wymienia ją wśród swoich ulubionych książek Pereca.
Fernando Pessoa, „Księga niepokoju” (1982, wydanie pośmiertne), przeł. Michał Lipszyc. Zapiski Bernarda Soaresa, jednego z literackich wcieleń Pessoi, układają się w życie przeżywane przede wszystkim w myślach i wyobraźni. To książka złożona z fragmentów, do której można wielokrotnie wracać, za każdym razem trafiając na inny zapis. Kaliński opowiada, że przeczytał ją kilkanaście razy, zanim sam został jej wydawcą.
Kilka słów o Lokatorze
Lokator działa dziś przy ul. Mostowej 1 w Krakowie. Łączy księgarnię i kawiarnię z autorskim wydawnictwem oraz pracownią graficzną Piotra Pio Kalińskiego. Wydawnictwo powstało w 2009 roku. W jego katalogu obok Pereca i Pessoi są m.in. Franz Kafka, Inger Christensen, Ida Linde i Nicolas Presl. Ważne miejsce zajmują przekłady, poezja i powieści graficzne. Informacje o książkach i wydarzeniach można znaleźć na stronie Lokatora.