Wystarczy ławka przed domem, kawa, kawałek ciasta i ktoś, kto ma ochotę na chwilę przysiąść. W Kamińsku, w samym sercu Puszczy Zielonki, Joanna i Mateusz Stępczakowie stworzyli miejsce, które stało się czymś więcej niż sąsiedzkim przystankiem. Można tu porozmawiać, posłuchać muzyki, a nawet nauczyć się dawnych pieśni. Jako kapela Swoi przywracają do życia tradycje wielkopolskiej wsi, dokumentują wspomnienia najstarszych mieszkańców i pokazują, że kultura ludowa nie musi być zamknięta w skansenach ani na festiwalowych scenach. Czasem wystarczy po prostu usiąść razem na ławce.
Posłuchaj
Ławeczka, na której zawsze jest miejsce
Joanna i Mateusz Stępczakowie mają za sobą miejskie życie, ona wychowała się w Poznaniu, on w Kościanie. Oboje mają jednak chłopskie korzenie i, jak przyznają, od dawna tęsknili za wsią, spokojem i innym rytmem codzienności. W końcu zamieszkali w Kamińsku, niewielkiej miejscowości położonej niemal w samym środku Puszczy Zielonki. Przed ich domem stanęła duża, czteroosobowa ławka, która szybko zaczęła pełnić nieoczekiwaną funkcję.
Nie jest to zwykłe miejsce do odpoczynku. Zatrzymują się tu sąsiedzi, przypadkowi turyści i grupy rowerowe. Bywa, że kończy się na rozmowie, a w ciepłe wieczory pojawia się także muzyka. „Na ławeczce zawsze jest wesoło. Jak się uda, to też w ciepłe wieczory gramy na ławeczce. No mini centrum kultury się z tego zrobiło, przynajmniej w okresie letnim” – opowiada Mateusz.
Pomysł ma zresztą głębsze uzasadnienie. Stępczakowie chcą przypominać o wielkopolskiej gościnności, która nie sprowadza się wyłącznie do poczęstunku. Ważne jest przede wszystkim poświęcenie drugiej osobie czasu. A że przygotowanie domu na wizytę bywa dziś dla wielu osób dodatkowym obowiązkiem, ławka rozwiązuje problem. Jest dostępna dla wszystkich, nie trzeba wcześniej sprzątać ani umawiać się na konkretną godzinę. Wystarczy przysiąść.
Tradycję trzeba czasem wykopać spod ziemi
Joanna i Mateusz są śpiewakami, muzykantami i pasjonatami kultury tradycyjnej, przede wszystkim wielkopolskiej. Prowadzą warsztaty śpiewu, dokumentują lokalne zwyczaje i szukają śladów dawnej muzyki. Nie mają jednak łatwego zadania. Wielkopolska jest regionem bardzo zróżnicowanym, a ciągłość tradycji zachowała się tylko w niektórych miejscach. W okolicach Murowanej Gośliny, skąd czerpią swoje inspiracje, wiele dawnych zwyczajów po prostu zanikło.
„Musimy ją wykopać spod ziemi, bo ona po prostu zanikła” – mówi Mateusz o lokalnej tradycji. Dlatego tak ważnym elementem ich działalności są spotkania z seniorami. Stępczakowie nagrywają wspomnienia, pytają o dawne życie na wsi, zwyczaje gospodarskie i codzienne zajęcia. Zaczęli od własnej rodziny, szczególnie od babci Joanny, która choć nie była śpiewaczką ani muzykantką, miała wiele do opowiedzenia o życiu na wsi i pracy w gospodarstwie.
Z czasem okazało się, że podobnych historii jest znacznie więcej, trzeba tylko dać ludziom przestrzeń, żeby mogli je opowiedzieć. „Jeżeli ktoś ma telefon komórkowy, to jest niski próg wejścia, żeby poświęcić, pojechać do swojej babci, może prababci” – zachęca Mateusz. Podkreśla też, że nie warto rezygnować po pierwszej odmowie. Czasem potrzeba cierpliwości, kolejnej wizyty i, zgodnie z wielkopolskim zwyczajem, ciasta.
Muzyka, która dojrzewa razem ze słuchaczem
Droga do muzyki tradycyjnej zaczęła się od wspólnego śpiewania w chórze Akademii Medycznej. Początkowo Stępczaków fascynowała przede wszystkim wielogłosowość, dlatego zwracali uwagę na muzykę z terenów wschodniej Polski i Dolnego Śląska. Z czasem postanowili jednak skupić się na własnym regionie. Wielkopolska muzyka okazała się dla nich niemałym zaskoczeniem. Zamiast wielogłosowych pieśni pojawiły się utwory jednogłosowe, inne instrumenty i charakterystyczne brzmienia, do których trzeba było się przyzwyczaić.
Dziś wykonują muzykę z okolic Gośliny, położonych na północ od Poznania, jeszcze przed Pałukami. Jest ona nieco wolniejsza i bardziej bujana niż muzyka z Biskupizny, a przede wszystkim przeznaczona do śpiewania i tańczenia. W tym regionie nie dominowały dudy, tak charakterystyczne dla innych części Wielkopolski. Mateusz nauczył się grać na skrzypcach, a Joanna gra na bębenku obręczowym i basuje. Skrzypce Mateusza mają zresztą własną historię, zostały znalezione na strychu po jego pradziadku. „Myślę, że się same nie spodziewały, że jeszcze do potańcówek zagrają” – śmieje się muzyk.
Ważnym odkryciem jest również lokalny instrument, czyli listek brzozy. Nie chodzi jednak o zielony liść, lecz cienką, zewnętrzną warstwę kory, którą wycinano w niewielki prostokąt, składano i wkładano do ust. Odpowiednio wydychane powietrze pozwalało uzyskać dźwięk przypominający klarnet. Stępczakowie dotarli do zachowanych nagrań Jana Czarneckiego i jego syna Stanisława, którzy posługiwali się tym niezwykłym instrumentem. Sami próbują już wydobywać z niego dźwięki, choć do odtworzenia melodii jeszcze daleka droga. Jak przyznają, nie mają w swojej okolicy nikogo, kto mógłby ich tego nauczyć.
Od kolędowania do wspólnej tradycji
Muzyka i dokumentowanie przeszłości to tylko część działalności kapeli Swoi. Joanna i Mateusz próbują również wprowadzać dawne zwyczaje do codziennego życia swojej miejscowości. Wykorzystują do tego internet, publikują filmy o tradycjach i ciekawostkach etnograficznych, starając się zainteresować nimi także młodszych odbiorców. Nie chodzi im jednak wyłącznie o wyświetlenia. „To jest rodzaj zarzucania sieci, w dodatku sieci o bardzo, bardzo dużych okach” – tłumaczy Mateusz. Największym sukcesem jest dla nich sytuacja, w której ktoś zainteresuje się własnym regionem, dołączy do lokalnej grupy albo zacznie sam szukać dawnych zwyczajów.
W Kamińsku szczególnie dobrze przyjęło się kolędowanie. Stępczakowie postanowili wykorzystać to, że wspólne śpiewanie kolęd wciąż jest dla wielu osób czymś naturalnym i bliskim. W każdą pierwszą sobotę po Trzech Króli organizują wiejskie kolędowanie z turoniem i gwiazdą. Przebierają się nie tylko dzieci, ale również dorośli, a z roku na rok wydarzenie spotyka się z coraz cieplejszym przyjęciem mieszkańców. Niektóre osoby zaczęły już wręcz na nie czekać.
„My wierzymy, że w ten sposób buduje się tradycję. Tak, żeby za dziesięć, za piętnaście lat, jak coś nam wypadnie, to żeby to dalej trwało” – mówi Mateusz. Stępczakowie dołączają także do śpiewów maryjnych przy lokalnym krzyżu, starając się przekazywać najstarsze odnalezione pieśni. Wiedzą, że nie wszystko da się odtworzyć dokładnie tak, jak wyglądało przed laty. Część zwyczajów trzeba na nowo wprowadzić do lokalnej społeczności, a później cierpliwie pielęgnować. Bo tradycja nie zawsze przekazywana jest z pokolenia na pokolenie. Czasem zaczyna się od dwojga ludzi, kilku pieśni i ławki przed domem.