39 procent nastolatków doświadczyło przemocy w internecie, niemal połowa zetknęła się z cyberagresją seksualną, a wiele młodych osób nie mówi nikomu o tym, co je spotyka w sieci. To dane z opublikowanej przez Ministerstwo Cyfryzacji Czarnej Księgi Młodych Ofiar Platform Cyfrowych. Skala problemu jest poważna, ale równie niepokojące jest to, jak niewiele wiemy o cyfrowym świecie naszych dzieci. Internet, który znają dorośli, niekoniecznie jest tym samym internetem, w którym funkcjonują młodzi ludzie. Influencerzy stają się autorytetami, klasowe grupy komunikacyjne mogą zamieniać się w przestrzeń wykluczenia, a chatboty AI – w powierników sekretów i cyfrowych przyjaciół. Do tego dochodzą deepfake'i, manipulowanie wizerunkiem, presja wyglądu i treści, które mogą kształtować sposób myślenia o sobie i innych. Jak rozpoznać cyberprzemoc? Dlaczego dzieci nie mówią dorosłym o swoich doświadczeniach? Czy sztuczna inteligencja może stać się dla młodego człowieka kimś ważniejszym niż rodzic? I czy jesteśmy w stanie nadążyć za cyfrowym światem naszych dzieci? O zagrożeniach, edukacji cyfrowej i odpowiedzialności dorosłych rozmawiamy z dr Anną Nowakowską-Głuszak i Pauliną Turek z Wydziału Informatyki Akademii Górniczo-Hutniczej, związanymi z projektem Cyfrowy Świat. Zaprasza Wioletta Gawlik.
Posłuchaj rozmowy:
Dzieci w sieci. Kto naprawdę ma nad nimi kontrolę? Cyberprzemoc, AI i niebezpieczny świat mediów społecznościowych
39 procent nastolatków doświadczyło przemocy w internecie, niemal połowa zetknęła się z cyberagresją seksualną, a wiele młodych osób nie mówi nikomu o tym, co je spotyka w sieci. To dane przywołane w Czarnej Księdze Młodych Ofiar Platform Cyfrowych, opublikowanej przez Ministerstwo Cyfryzacji 12 listopada. Skala problemu jest poważna, ale równie niepokojące jest to, jak niewiele wiemy o cyfrowym świecie naszych dzieci.
Internet, który znają dorośli, niekoniecznie jest tym samym internetem, w którym funkcjonują młodzi ludzie. Influencerzy stają się autorytetami, klasowe grupy komunikacyjne mogą zamieniać się w przestrzeń wykluczenia, a chatboty AI – w powierników sekretów i cyfrowych przyjaciół. Do tego dochodzą deepfake'i, manipulowanie wizerunkiem, presja wyglądu i treści, które mogą kształtować sposób myślenia o sobie i innych.
O tych zagrożeniach, edukacji cyfrowej i odpowiedzialności dorosłych rozmawiamy z dr Anną Nowakowską-Głuszak i Pauliną Turek z Wydziału Informatyki Akademii Górniczo-Hutniczej, związanymi z projektem Cyfrowy Świat.
Cyberprzemoc nie zawsze jest oczywista
Przywołane w rozmowie dane z Czarnej Księgi Młodych Ofiar Platform Cyfrowych nie zaskakują przedstawicielek projektu Cyfrowy Świat. Jak podkreśla Paulina Turek, wyniki badań prowadzonych w ramach projektu są bardzo zbliżone. Oznacza to, że problem nie jest nowy, a skala internetowej przemocy od dłuższego czasu pozostaje poważna.
Projekt Cyfrowy Świat ma dwa zasadnicze kierunki działania. Eksperci i trenerzy prowadzą zajęcia w szkołach, rozmawiają z dziećmi o zagrożeniach i uczą je bezpiecznego, rozsądnego oraz krytycznego korzystania z internetu. Równolegle organizowane są spotkania i konferencje dla rodziców oraz nauczycieli.
Czym właściwie jest cyberprzemoc? To pytanie, na które – jak zauważa dr Anna Nowakowska-Głuszak – nie zawsze potrafią odpowiedzieć nawet dorośli. Nie wszyscy umieją również rozpoznać, że sami stali się jej ofiarami.
Granica między żartem a przemocą nie zawsze jest oczywista. Czy obraźliwy komentarz pod adresem koleżanki to już cyberprzemoc? Kiedy niewinna z pozoru zabawa zaczyna krzywdzić drugiego człowieka? Takie pytania pojawiają się podczas warsztatów prowadzonych z dziećmi.
Internet nie jest odrębnym światem, w którym obowiązują inne zasady relacji międzyludzkich. To właśnie tam przenoszą się znajomości, konflikty i napięcia znane ze szkolnych korytarzy. Problem polega na tym, że w sieci łatwiej o brak empatii, poczucie anonimowości i zachowania, na które dzieci nie zdecydowałyby się w bezpośrednim kontakcie.
Dodatkowo internetowe treści wpływają na to, jak młodzi ludzie postrzegają siebie i innych. Szczególnie istotne są tu media społecznościowe, w których dzieci spędzają coraz więcej czasu.
Internet dzieci to nie jest internet dorosłych
Jednym z najważniejszych doświadczeń projektu Cyfrowy Świat było pokazanie rodzicom i nauczycielom, jak naprawdę wygląda internet młodych ludzi.
Dorośli często wyobrażają sobie, że kupując dziecku smartfon czy tablet, dają mu przede wszystkim dostęp do edukacyjnych stron, audiobooków, muzyki i materiałów przydatnych w nauce. Tymczasem cyfrowa rzeczywistość jest znacznie bardziej złożona.
Podczas spotkań eksperci przedstawiają najpopularniejsze trendy, influencerów i internetowe zachowania, które dla młodych użytkowników są oczywiste, ale dla rodziców mogą być zupełnie nieznane. Właśnie dlatego w projekcie ważną rolę odgrywają także studenci, którym łatwiej dotrzeć do dzieci i zrozumieć ich język.
Jak opowiadają gościnie Radia Kraków, podczas takich prezentacji rodzice i nauczyciele często są zaskoczeni skalą zjawisk, o których wcześniej nie mieli pojęcia. Pojawiają się nowe określenia, internetowe mody i sposoby komunikowania się. Przykładem jest choćby słowo „sześćdziesiona”, którego znaczenia wielu dorosłych nie zna, choć dla dzieci jest ono oczywiste.
Niepokojące są również treści popularnych influencerów. Rozmówczynie zwracają uwagę na wulgarność języka, seksualizację dziewczynek i brak szacunku wobec młodszych uczestniczek internetowych społeczności.
Nie można przy tym zakładać, że świat wirtualny i rzeczywisty są od siebie oddzielone. Influencerzy organizują koncerty, sprzedają własne produkty, budują społeczności i wpływają na codzienne wybory młodych ludzi. Zmienia się również pojęcie autorytetu. Osoba znana z internetu może stać się dla dziecka kimś ważnym, kimś, kogo warto naśladować, a nawet powiernikiem sekretów.
Chatbot zamiast przyjaciela? Nowe wyzwanie dla rodziców
Kolejnym zagrożeniem, o którym rozmawiano w Radiu Kraków, są coraz bardziej osobiste relacje dzieci ze sztuczną inteligencją. Chatbot może być traktowany jak kolega, przyjaciel, powiernik, a nawet autorytet.
Dr Anna Nowakowska-Głuszak zwraca uwagę, że możliwość prowadzenia rozmowy głosem, który można dostosować do własnych preferencji, może dodatkowo wzmacniać poczucie więzi. Dziecko może mieć wrażenie, że rozmawia z kimś bliskim, choć po drugiej stronie nie ma człowieka.
Dlatego tak ważna jest edukacja. Dzieci powinny rozumieć, że chatbot jest narzędziem opartym na algorytmach, a nie osobą posiadającą emocje. Nie potrafi autentycznie współczuć ani zrozumieć całego kontekstu problemów dziecka. Może również udzielać błędnych odpowiedzi.
Rozmówczynie zwracają uwagę na jeszcze jeden mechanizm. Systemy sztucznej inteligencji dostosowują język i sposób komunikacji do użytkownika. W miarę kolejnych interakcji mogą sprawiać wrażenie coraz lepiej rozumiejących rozmówcę.
To wyzwanie dla rodziców, którzy mogą konkurować o uwagę dziecka z narzędziem dostępnym przez całą dobę, cierpliwie odpowiadającym na pytania i dostosowującym się do jego sposobu komunikacji.
Nie oznacza to, że każde dziecko korzystające z AI jest zagrożone. Istotny jest jednak kontekst: czy młody człowiek ma dobre relacje z rówieśnikami i bliskimi, czy potrafi rozmawiać o swoich trudnościach, czy też internet staje się dla niego sposobem ucieczki od problemów.
Deepfake, zdjęcia i głos. Co naprawdę udostępniamy w sieci?
Z raportu przywołanego podczas rozmowy wynika również, że około 70 procent nastolatków korzysta ze sztucznej inteligencji, a 63 procent badanych nie zna pojęcia deepfake.
Dzieci i młodzież często traktują udostępnianie zdjęć jako niewinną zabawę. Zmiana tła, przerobienie fotografii czy wykorzystanie zdjęcia w nowym kontekście mogą wydawać się nieszkodliwe. Tymczasem możliwości manipulowania obrazem są znacznie większe.
Paulina Turek podkreśla, że nawet pozornie banalna fotografia może zawierać informacje, które pozwalają dowiedzieć się więcej o okolicznościach jej powstania. Podczas warsztatów dzieci uczą się analizować obrazy i zastanawiać się, jakie informacje można z nich odczytać.
Dr Anna Nowakowska-Głuszak zwraca uwagę, że problem dotyczy nie tylko zdjęć. Udostępniane narzędziom AI materiały mogą być wykorzystywane w sposób, którego użytkownik nie przewidział. Szczególnie istotne jest bezpieczeństwo głosu. Próbka nagrania może posłużyć do wygenerowania wypowiedzi imitującej głos konkretnej osoby.
Rozmówczyni przywołuje przykład oszustw telefonicznych, w których przestępcy wykorzystują sztucznie wygenerowany głos przypominający głos bliskiej osoby, aby wyłudzić pieniądze lub nakłonić do określonego działania.
W rozmowie pojawia się również pytanie o odpowiedzialność prawną za tworzenie i rozpowszechnianie deepfake'ów. Gościnie zwracają uwagę, że prawo nie zawsze nadąża za tempem rozwoju technologii, a granice odpowiedzialności w tym obszarze nie są łatwe do jednoznacznego określenia.
Podczas warsztatów dzieci nie uczą się jedynie rozpoznawać konkretne przerobione zdjęcia czy filmy. Ważniejsze jest poznanie mechanizmów manipulacji. Zmiana podpisu pod fotografią, odpowiedni kontekst czy zestawienie obrazu z określonym tekstem mogą całkowicie zmienić jego znaczenie.
Celem edukacji jest wykształcenie nawyku zadawania pytań: kto stworzył daną treść, w jakim celu i czy nie próbuje w ten sposób wpłynąć na moje decyzje?
Dziewczynki pod presją wyglądu, chłopcy w świecie rywalizacji i agresji
Zagrożenia internetowe nie rozkładają się jednakowo. Jak zauważają rozmówczynie, dziewczęta i chłopcy mogą doświadczać innych rodzajów presji.
W przypadku dziewcząt szczególnie istotne są treści dotyczące wyglądu, urody i wyidealizowanego obrazu siebie. Media społecznościowe pokazują określone wzorce atrakcyjności, stylu życia i statusu materialnego. Influencerki prezentują produkty, ubrania i sposoby dbania o wygląd, które mogą stawać się dla młodych odbiorczyń punktem odniesienia.
Porównywanie się z takimi obrazami może prowadzić do podejmowania niebezpiecznych działań w celu osiągnięcia prezentowanego ideału.
W przypadku chłopców większe znaczenie mają często gry, rywalizacja i obecna w nich agresja. Dr Anna Nowakowska-Głuszak zwraca również uwagę na manosferę, czyli obszar internetu, w którym rozpowszechniane są treści budujące określony obraz relacji między kobietami a mężczyznami, często przedstawiający je jako konflikt płci.
Rozmówczynie podkreślają, że różnice te są widoczne zarówno w badaniach, jak i w obserwacjach prowadzonych podczas warsztatów. Edukacja cyfrowa powinna więc uwzględniać także to, na jakie konkretne treści i mechanizmy narażone są dziewczęta oraz chłopcy.
Dlaczego dzieci coraz wcześniej korzystają z mediów społecznościowych?
W rozmowie przywołano również dane dotyczące najmłodszych użytkowników internetu. Według raportu około 760 tysięcy dzieci w wieku od 7 do 12 lat aktywnie korzysta w Polsce z TikToka, a około 290 tysięcy z Instagrama.
Dlaczego tak małe dzieci trafiają do mediów społecznościowych? Paulina Turek przestrzega przed prostym obwinianiem rodziców. Zwraca uwagę, że dorośli znajdują się w trudnej sytuacji, ponieważ mierzą się z platformami, których podstawowym celem jest zarabianie pieniędzy na aktywności użytkowników.
Nawet jeśli korzystanie z aplikacji jest bezpłatne, użytkownicy płacą za nie swoimi danymi. Mechanizmy platform są projektowane tak, aby jak najdłużej utrzymać uwagę odbiorcy.
Jednym z przykładów jest nieskończone przewijanie treści. Kolejne filmiki pojawiają się automatycznie, bez konieczności podejmowania przez użytkownika dodatkowej decyzji. Podobnie działają powiadomienia i komunikatory, które informują o tym, że ktoś właśnie odpisuje na wiadomość.
Wszystko to ma przyciągać uwagę i zachęcać do pozostania w aplikacji.
Rozmówczynie zwracają uwagę na konsekwencje częstego kontaktu z szybko zmieniającymi się treściami. Wskazują na trudności z koncentracją i przetwarzaniem informacji pozbawionych szerszego kontekstu. Podczas rozmowy pojawia się także określenie „mózg popcornowy”, odnoszące się do przyzwyczajenia do krótkich, szybko następujących po sobie bodźców.
Nie jest to jednak wyłącznie problem dzieci. Podobne mechanizmy dotyczą dorosłych. Przykładem może być oglądanie kolejnych odcinków serialu na platformie streamingowej, kiedy następny odcinek uruchamia się automatycznie, zanim zdążymy podjąć decyzję o zakończeniu oglądania.
Grupa klasowa, która wyklucza. Internetowy ostracyzm
Jednym z najbardziej bolesnych zjawisk, o których opowiadają ekspertki, jest wykluczenie rówieśnicze w internecie.
Rodzice często zgadzają się na zakładanie grup klasowych, zakładając, że będą one służyły wymianie informacji o lekcjach, sprawdzianach i zadaniach domowych. Tymczasem badania ankietowe przeprowadzone wśród nauczycieli podczas warsztatów projektu Cyfrowy Świat pokazały, że żaden z nich nie wskazał przesyłania lekcji jako głównego zastosowania takich grup.
W praktyce komunikatory mogą pełnić zupełnie inne funkcje. Jedną z nich jest internetowy ostracyzm, czyli wykluczanie konkretnej osoby ze społeczności.
Może to polegać na usunięciu kogoś z grupy klasowej, ale również na stworzeniu osobnej grupy przeciwko jednej osobie. Paulina Turek przywołuje przykład koleżanek, które zakładają grupę bez Aśki, żeby zrobić jej przykrość i pokazać, że nie należy już do ich kręgu.
Warto pomyśleć o tej przysłowiowej Aśce. Nie wie, co piszą na jej temat, nie zna rozmów, które odbywają się bez jej udziału. Może nawet nie zdawać sobie sprawy ze skali wykluczenia.
To ważny sygnał dla rodziców. Nie wszystkie trudności dzieci są widoczne, nie o wszystkich opowiadają one dorosłym. Konflikty między rówieśnikami były zawsze, są i będą. Jednak cyfrowe narzędzia nadają im nowe możliwości i sprawiają, że wykluczenie może przybierać formy, których dorośli nie dostrzegają.
Właśnie dlatego tak istotne są rozmowa, zainteresowanie codziennością dziecka i edukacja cyfrowa obejmująca nie tylko obsługę urządzeń, ale przede wszystkim rozumienie relacji, odpowiedzialności i konsekwencji własnych zachowań w internecie.