Sobota, 21 lis 6 °C Jakość powietrza: Bardzo dobra Na antenie
Menu dostępności (CTRL+U)
Zmień kontrast
Podświetl linki
Zatrzymaj animacje
Powiększ tekst
Szerokość tekstu
Wysokość linii
Resetuj ustawienia

Wielokulturowość jako alibi. Kim na pograniczu jest swój, a kim obcy?

W czasie głębokich podziałów i społecznych napięć, ruszamy na pogranicze. Na Roztoczu, pełnym ukraińskich i żydowskich wpływów, szukamy odpowiedzi na pytanie o to, kim jest swój, a kim obcy. Tygiel kulturowy brzmi dumnie, ale czy coś jeszcze po tym pozostało? I wreszcie - czy jesteśmy gotowi na współczesną wielokulturowość? To ostatnie pytanie, zadane tuż przy granicy, jest szczególnie trudne. Pisarz i poeta Robert Gmiterek nie unika odpowiedzi.

Wielokulturowość jako alibi. Kim na pograniczu jest swój, a kim obcy?
Magdalena Zbylut-Wiśniewska i Robert Gmiterek w ruinach cerkwi w Kniaziach. Fot. Damian Radziak

Posłuchaj Przed Horyzontem

Narol to niewielkie miasto na Roztoczu. Ma niespełna osiem tysięcy mieszkańców. Niegdyś wielokulturowe, dziś homogeniczne - zamieszkałe głównie przez Polaków. Po wybuchu wojny za wschodnią granicą w 2022 roku, sprowadziło się tam kilkunastu Ukraińców. Dla większości są niemal niezauważalni. Być może na pograniczu polsko-ukraińskim jest prościej? Niekoniecznie.

Zdaniem Roberta Gmiterka opowieść o pograniczu jako tyglu kultur jest dziś w dużej mierze wydmuszką. Obecni mieszkańcy zapomnieli, że są po trosze Polakami, Ukraińcami, Żydami i Niemcami. Jedyne ślady dawnej wielokulturowości można dziś zobaczyć w architekturze cerkiewnej, na ocalałych cmentarzach żydowskich czy w pojedynczych synagogach.

"Wielokulturowość na pograniczu może być w ludziach podskórna. Nie ma tak naprawdę ukraińskości, nie ma kultury żydowskiej, nie ma niemieckości związanej z kolonizacją józefińską na Roztoczu Wschodnim. To wszystko pozostało jedynie w artefaktach" - wyjaśnia Gmiterek.

Wieści o politycznych polsko-ukraińskich układankach i incydentach antyukraińskich w różnych częściach kraju brzmią na Roztoczu intensywniej. To historycznie Małopolska Wschodnia, podobnie, jak Radruż (większość mieszkańców była Ukraińcami), gdzie prezydent Karol Nawrocki przemawiał w podczas ostatniej rocznicy rzezi wołyńskiej. Na pograniczu te emocje są większe - pojawia się niepokój, choć autor "Epifanii pana Eljasza" zaznacza, że w kontaktach z Ukraińcami tego nie widać. 

Boleję nad tym. Dotknęło mnie to, choć to dla mnie odległa perspektywa. Słyszę opinie, że kontakt człowieka z człowiekiem jest zupełnie inny w mikroświecie. Na poziomie narodowym - wyłącza się tę społeczność. Ci ludzie pozostają obcy, ale na razie są akceptowani

- opowiada pisarz.

Na pograniczu pytanie o własną tożsamość nigdy nie jest proste. Ta refleksja nie jest jednak powszechna. Według Gmiterka - na tych terenach każdy ma własną pamięć (Polacy swoją, Ukraińcy swoją), tu nie ma wątków pobocznych. Inaczej jest, kiedy ludzie wchodzą w relacje z innymi.  

Zapomniano o wielości etnosów, języków i wyznań. Mniejszości po obu stronach granicy są tak samo mało liczne. A dewiza gościa Przed Horyzontem, która brzmi: "Polskość, ukraińskość. Wszędzie jesteśmy u siebie, wszędzie jesteśmy gośćmi" - jest już bardzo niepopularna. 

"To co dziś nazywamy pograniczem, kiedyś było centrum" - pisze Gmiterek. "Był sad, który zamienił się w las, ten las zamienił się w puszczę, a ta puszcza nierzadko w rezerwat" - to także pisze Gmiterek.

Czy jesteśmy gotowi na współczesną wielokulturowość?

Jesteśmy gotowi na wielokulturowość zamkniętą w muzeach, książkach historycznych, obchodach, wspominkach. Wielokulturowość jest dzisiaj na pograniczu traktowana jako alibi - patrzcie jak to pięknie bywało, jak się staramy - punktowo - dbać o to i przypominać. Zapomnieliśmy, że tak było. Szczycenie się wielokulturowością jest alibi dla nicnierobienia, dla budowania współczesnych narracji opartych na stereotypach. 

Ruiny cerkwi w Kniaziach. Fot. Damian Radziak

Komentarze

Najpopularniejsze

  • Nagranie dziecka unikającego kul zamachowca. Prokuratura: wszystko wskazuje na to, że jest prawdziwe

    Jan Pająk

  • Rodzina zamachowca odebrała jego ciało

    Julia Kawa

  • Jak czują się policjanci ranni podczas zamachu w Krakowie? Są nowe informacje o ich zdrowiu

    Piotr Łęgowski

  • Groby pod wodą, ludzie się boją. Spór o cmentarz w Biadolinach Radłowskich

    Bartłomiej Maziarz

  • Duży pożar restauracji pod Krakowem. Nikomu nic się nie stało

    Marcin Koczyba

  • Dziewczynka cudem uniknęła kul podczas zamachu w Krakowie. Prawda czy produkt AI?

    Kamil Wszołek

Najnowsze

  • Żywa karmówka dla węża? Naukowiec o ciemnej stronie terrarystyki

  • Kraków czekał na to niemal 80 lat. Nowa filharmonia coraz bliżej

  • 25 lat troski o pamięć. Jubileuszowa gala „Ratujmy Sądeckie Nekropolie”

  • Tłumy pożegnały Izabelę Woźną, ofiarę zamachu w Krakowie. „Umiała dostrzegać piękno w zwyczajnych rzeczach”

  • Polska potrzebuje pomocy Ukrainy. Tylko tak może skutecznie chronić swoją przestrzeń powietrzną

  • Referendum, metro i spór ze Lwowem. Prof. Danel: Łukasz Gibała zderzył się z rzeczywistością