Czy wiemy, jak zachować się w sytuacji zagrożenia terrorystycznego? Zdaniem profesora Artura Gruszczaka z Uniwersytetu Jagiellońskiego poziom kultury bezpieczeństwa w polskim społeczeństwie jest dość niski. Zamach w Krakowie z 7 listopada pokazał, że choć policja i służby medyczne zdały egzamin w ekstremalnych warunkach, przygotowanie obywateli do sytuacji kryzysowych pozostawia wiele do życzenia. O tym, czego nauczyła nas ta tragedia i jakie zmiany są potrzebne, profesor mówił w programie Radia Kraków „O tym się mówi”.
Czego dowiesz się z rozmowy:
Policja zdała egzamin podczas zamachu. Zdaniem profesora Artura Gruszczaka bohaterska postawa dwóch funkcjonariuszy mogła przesądzić o przebiegu całej akcji.
System bezpieczeństwa wymaga zmian. Konieczne jest przeanalizowanie procedur, szkoleń i wyposażenia służb oraz zabezpieczenia przestrzeni publicznej.
Krakowskie szpitale poradziły sobie z sytuacją kryzysową. System medyczny był przygotowany na nagłe przyjęcie kilkunastu rannych i zadziałał zgodnie z założeniami.
Społeczeństwo nie jest wystarczająco przygotowane na zagrożenia. Profesor wskazuje na niski poziom kultury bezpieczeństwa i potrzebę edukacji obywateli.
Odporność całego systemu została oceniona umiarkowanie pozytywnie. Zamach ujawnił słabości, z których należy wyciągnąć wnioski, także w kontekście przyszłych zagrożeń hybrydowych.
Posłuchaj rozmowy Jacka Bańki z prof. Arturem Gruszczakiem, kierownikeim Katedry Bezpieczeństwa Narodowego UJ
Jaką prawdę o naszych instytucjach i ich odporności pokazał zamach terrorystyczny w Krakowie?
To był wyjątkowy i tragiczny sprawdzian, na który służby i instytucje raczej nie były przygotowane. To sprawa absolutnie bezprecedensowa, jeśli chodzi o nasze miasto, ale i całą Polskę. Służby i policja sprawdziły się w tej zupełnie ekstremalnej sytuacji.
Przede wszystkim chodzi o działania podjęte przez policję, łącznie z pościgiem za terrorystą i jego unieszkodliwieniem. To był test sprawności służb, który pokazał, że nawet taki patrol, który nie był przygotowany na tak ekstremalną sytuację, poradził sobie w sposób zupełnie wyjątkowy i bohaterski.
Fakty i mity o akcji policji po zamachu w Krakowie. "Akcja idealna"
Trzeba przebudować system?
Zatrzymajmy się przy policji. Chwalimy, pan profesor również, przygotowanie i determinację funkcjonariuszy. Ale stawiamy też pytanie o procedury i wyposażenie. Czy są one adekwatne do obecnych zagrożeń?
Cóż, po fakcie możemy powiedzieć, że nie do końca. Cofając się trochę do czasu sprzed zamachu, mieliśmy raczej sytuację stabilną, w takim sensie, że nie dochodziło do niebezpiecznych incydentów, poza sytuacjami chuligańskimi, które mogą się zdarzyć.
Po zamachu z 7 listopada wiemy już, że trzeba będzie wiele zmienić, jeśli chodzi o procedury, szkolenia, a nawet wyposażenie, bo o tym również jest mowa. Także jeśli chodzi o zabezpieczenie infrastruktury komunikacyjnej, przede wszystkim dróg dojazdowych i tak dalej.
To jest oczywiście kwestia otwarta, wymagająca poważnych planów i przedsięwzięć. Natomiast pytanie, które pan redaktor postawił, na pewno będzie wymagało odpowiedzi ze strony różnych instytucji i władz lokalnych, a także firm i przedsiębiorstw, które funkcjonują właśnie w takich obszarach przestrzeni publicznej. Również ze strony władz centralnych, ponieważ jest to problem, który dotyczy całego kraju. Niestety nie można wykluczyć, że taka sytuacja może się powtórzyć.
W. Żurek ujawnia nowe ustalenia po zamachu w Krakowie. Tłumik w samochodzie sprawcy i ślady zainteresowania Breivikiem
Panie profesorze, jest też taka formacja jak straż miejska, praktycznie bezbronna wobec tego typu zagrożeń. Czy to formacja nie na te czasy?
Cóż, trudno powiedzieć, czy czasy, w których obecnie żyjemy, czyli rzeczywistość po zamachu terrorystycznym z 7 listopada, oznaczają jakieś nowe otwarcie i będą wymagały gruntownej przebudowy służb oraz organów związanych z bezpieczeństwem publicznym.
To kwestia, która wymaga rzeczowej i odpowiedzialnej dyskusji. Oczywiście wymagałoby to zmian prawnych, również reorganizacji i działań, które przebudowałyby cały system bezpieczeństwa publicznego, zwłaszcza w obszarach miejskich, a w szczególności w takich ośrodkach turystycznych jak Kraków.
Historie cichych bohaterów tragedii na Rynku Głównym: Wiedzieli, że mogą oberwać. Robili to, co potrafili
Niski poziom kultury bezpieczeństwa
Po zamachu do krakowskich szpitali trafiło nagle kilkanaście osób z ranami postrzałowymi. Jak się wydaje, system medyczny, system opieki zdrowotnej, okazał się w tym przypadku odporny.
Tak. Dlatego że były to działania nadzwyczajne, działania podejmowane w trybie nagłym. Wiemy, że szpitale, zwłaszcza oddziały ratownicze i specjalistyczne oddziały ratunkowe, są przygotowane na tego typu wydarzenia. Więc tutaj system zadziałał tak, jak został zaprojektowany.
Działo się to też w Krakowie, mieście uniwersyteckim, w którym jest sporo szpitali i najlepsza uczelnia medyczna w Polsce. A do tego chirurdzy lubią jadać na mieście, w restauracjach. Nawiązuję oczywiście do tych chirurgów, którzy brali udział w akcji ratunkowej. A jak pan profesor ocenia przygotowanie obywateli do sytuacji kryzysowych i ich świadomość możliwych zagrożeń? Bo przecież obserwowaliśmy różne reakcje.
Rzeczywiście były różne reakcje, ale to jest w pewnym sensie naturalne. Wynika to ze społecznej różnorodności, co oczywiście nie zwalnia nas z odpowiedzi na zasadnicze pytanie: czy jesteśmy przygotowani w sensie emocjonalnym, psychicznym, a także racjonalnym do reagowania na takie sytuacje jak ta, która się wydarzyła?
Obawiam się, że nie do końca. To znaczy poziom kultury bezpieczeństwa w takim powszechnym ujęciu jest niestety dość niski. I tutaj jest duże zadanie przed edukatorami, mediami, przed instytucjami państwa, aby poprawić ten stan. Być może należałoby uruchomić jakieś specjalne kampanie, które przekazywałyby przynajmniej podstawowe zalecenia czy wskazówki dotyczące reagowania na tego typu sytuacje. Wiele pracy jest jeszcze przed państwem i przed obywatelami.
„Uciskał krwawiącą ranę gołymi rękami”. Lekarze opowiadają, jak ratowali policjanta w Krakowie
Przejdźmy teraz do infrastruktury społecznej, czyli do mediów wobec zagrożenia atakami terrorystycznymi. Mamy dyskusję dotyczącą Telewizji Republika.
Tak, ale to też jest efekt polaryzacji polskiej sceny politycznej i takiej bezwzględności, jeśli chodzi o wykorzystywanie istniejących sytuacji do zbijania kapitału politycznego. To jest oczywiście bardzo negatywny obraz jednej ze stacji, o której pan mówił. Ale to też pokazuje, że niestety czasami pogoń za sensacją, taka skłonność do wykorzystywania nawet tragicznych zdarzeń, przeważa nad zdrowym rozsądkiem i zwykłą przyzwoitością.
Weryfikacja tylko w praktyce, niestety
A czy ten zamach jest jakimś ważnym doświadczeniem w kontekście wojny hybrydowej i wojny kognitywnej prowadzonej przez Rosję?
Można to widzieć w tym kontekście. Można zakładać, że kiedyś, w przyszłości, podobne działania będą inspirowane przez Rosję. Oby tak się oczywiście nie stało. Budowa odporności społecznej, przygotowanie państwa i instytucji publicznych na taką ewentualność staje się jeszcze poważniejszym wyzwaniem i zadaniem.
Podobnie zresztą jak kształtowanie świadomości społecznej, zwiększanie przede wszystkim umiejętności reagowania w takich sytuacjach, tak aby nie tylko chronić siebie, ale też ograniczać ewentualne straty w szeroko rozumianej przestrzeni publicznej.
„Skandaliczne”. Medioznawczyni ostro ocenia relację Tomasza Sakiewicza ze strzelaniny w Krakowie
W komentarzach wszyscy chwalą oczywiście bohaterów: wspomnianych policjantów, chirurgów. Mało kto zwraca uwagę na odporność całego systemu. Czy zatem zbudowaliśmy odporność instytucjonalną i społeczną, czy jeszcze sporo mamy do zrobienia?
Jeśli chodzi o odporność, to jej cechą jest to, że dopóki nie dojdzie do dramatycznej sytuacji, dopóki ta odporność nie zostanie sprawdzona, przetestowana, można ją oceniać raczej teoretycznie. Można tworzyć system, przeprowadzać szkolenia, przygotowywać określony model odpowiedzi na sytuacje kryzysowe, ale zweryfikować go można tylko w praktyce.
Ranni w zamachu policjanci poprosili o wideorozmowę. Chcieli się zobaczyć i porozmawiać
Wydaje mi się, że w tym przypadku ta praktyczna weryfikacja nastąpiła w stopniu umiarkowanie pozytywnym. Gdyby nie ta bohaterska postawa obu policjantów, nie wiadomo, jak dalej potoczyłaby się cała akcja. Więc tutaj widzimy, że z pewnością policja stanęła na wysokości zadania. W przypadku społeczeństwa mamy mieszane uczucia, podobnie jak w przypadku mediów, w szczególności po tym przykładzie, który został podany.
Jest to na pewno lekcja dla całego systemu i jego odporności, z której trzeba wyciągnąć wnioski. Ale też jest to wskazówka, w jakim kierunku należy ten system wzmacniać i budować rzeczywistą odporność na przyszłe zdarzenia. Niekoniecznie o charakterze terrorystycznym, ale godzące w bezpieczeństwo publiczne i w samych obywateli. To jest zadanie, które trzeba zrealizować jak najszybciej.
