„Skandaliczne”. Medioznawczyni ostro ocenia relację Tomasza Sakiewicza ze strzelaniny w Krakowie

Jakie emocje dominują w internecie po tego rodzaju wydarzeniach?

Dr Agnieszka Całek: Przede wszystkim są to bardzo silne emocje. Ich spektrum jest naprawdę szerokie. Pojawia się złość, rozżalenie, lęk i strach, co w takiej sytuacji jest naturalne.

News Radia Kraków

News Radia KrakówUciekali przed strzałami na Rynku Głównym. Schronienie znaleźli w Muzeum Krakowa. „Byli w ogromnym szoku”

Julia Kawa

Jest również dużo współczucia, także wobec sprawcy i jego rodziny. To czasami staje się zarzewiem konfliktów, ponieważ większość osób utożsamia się przede wszystkim z ofiarami, a znacznie mniej ze sprawcą.

Prowadzi to do ostrych sporów słownych. Tych emocji jest bardzo dużo, są niezwykle silne i nie zawsze pomagają nam właściwie reagować na to, co się wydarzyło.

Kilkanaście minut temu prokurator Piotr Kosmaty mówił na naszej antenie o świadomej dezinformacji. Czy pani również zetknęła się z celowym rozpowszechnianiem fałszywych informacji dotyczących sobotniej strzelaniny w Krakowie?

Tak, choć zastrzegam, że nie jestem specjalistką od działań służb ani nie zajmuję się zawodowo wykrywaniem takich operacji.

Natknęłam się jednak na przerobione zdjęcia sprawcy, na których dodawano rozmaite emblematy.

Fałszywe informacje po tragedii w Krakowie. Od zdjęć AI po doniesienia o drugim napastniku

Radio Kraków

Trudno uznać takie działania za przypadkowe. To celowe modyfikacje, które mają służyć uderzeniu w określoną grupę społeczną, środowisko wyznające konkretne wartości czy sympatyków określonej opcji politycznej.

Takie materiały pojawiały się już kilkadziesiąt minut po ataku.

Prokurator mówił nawet o prawdopodobnej rosyjskiej dezinformacji, między innymi w związku z doniesieniami, że sprawca tragedii był byłym żołnierzem Wojska Polskiego.

Ta narracja również do mnie dotarła, choć raczej pośrednio. W swojej bańce informacyjnej nie natknęłam się na wiele takich przekazów.

W pierwszych minutach po ataku rzeczywiście pojawiały się sugestie, że sprawca mógł być żołnierzem albo członkiem Wojsk Obrony Terytorialnej. Te informacje były jednak dosyć szybko dementowane.

Nietrudno sobie wyobrazić, że dla rosyjskiej propagandy byłoby to doskonałe paliwo. Można byłoby w ten sposób budować przekaz, że w polskim wojsku są zradykalizowani ludzie, a Polska jest krajem niebezpiecznym.

Pamiętamy przecież, jakimi narracjami uzasadniano rosyjską agresję na Ukrainę.

A jak ocenia pani zachowanie Tomasza Sakiewicza? Czy dezinformował, kłamał, wprowadzał widzów w błąd, a może manipulował?

Powiedziałabym, że pokazał modelowo, jak nie należy uprawiać dziennikarstwa i jak nie powinno się relacjonować dramatycznych wydarzeń.

Uważam, że to było skandaliczne i trzeba o tym mówić otwarcie.

Prof. Tadeusz Kowalski: Telewizja Republika naruszyła prawo. Członek KRRiT zapowiada interwencję

Marek Solecki

Mam wrażenie, że redaktorowi Sakiewiczowi nie przyszło do głowy, iż sytuacja jest na tyle poważna, że należałoby zachować powściągliwość.

Jego relacja wyglądała jak wykorzystywanie tragedii do wzmacniania własnej narracji, która już wcześniej przyczyniała się do polaryzacji społeczeństwa.

Nie chodzi zresztą wyłącznie o to, co mówił, ale także o obrazy pokazywane podczas transmisji. Moim zdaniem zabrakło szacunku dla ofiar i służb, które starały się nieść pomoc.

Tomasz Sakiewicz znalazł się w miejscu, do którego chwilę później nikt nie mógł już wejść. Dzięki temu razem z operatorem mógł relacjonować wydarzenia z bardzo bliska.

Sposób, w jaki to zrobił, oceniam jako absolutnie naganny.

Warto jednak zauważyć, że odpowiedzialnością wykazali się sami obywatele, którzy na bieżąco prostowali wypowiedzi Sakiewicza.

Tak, ale pytanie, czy przekonało to osoby, dla których Telewizja Republika jest pierwszym, a czasem jedynym źródłem informacji.

Jeżeli ktoś korzysta wyłącznie z tego medium, to próby korygowania wypowiedzi redaktora Sakiewicza przez przypadkowych świadków znajdujących się poza kadrem prawdopodobnie niewiele zmienią.

Sam Tomasz Sakiewicz twierdzi, że uczciwie relacjonował to, co widział, a reakcje na jego materiał określa jako prewencyjną cenzurę.

Nie zgadzam się z taką oceną.

Istnieją przecież standardy etyczne, które określają, jak dziennikarze powinni zachowywać się w podobnych sytuacjach.

Dziennikarz powinien wiedzieć, że nie wolno utrudniać pracy służbom ani bezpodstawnie podważać zaufania do nich.

A moim zdaniem właśnie do tego doszło.

Redaktor Sakiewicz nie tylko sugerował, ale wprost mówił, że na miejscu nie ma służb, które powinny się tam znajdować. W ten sposób budował przekaz, że sytuacja nie jest opanowana, a obywatele nie mogą czuć się bezpiecznie.

Pojawiały się również sugestie, że policja zajmuje się gdzieś indziej sprawami mało istotnymi, zamiast reagować na zagrożenie.

Takie relacje podważają nie tylko zaufanie do służb, ale również do mediów jako całości. Kryzys wiarygodności jednej redakcji może przecież odbijać się na wszystkich dziennikarzach.

Absolutnie tak.

Problem z tym medium i podobnymi wystąpieniami Tomasza Sakiewicza trwa już od dłuższego czasu.

Mam wrażenie, że do soboty byliśmy trochę jak przysłowiowa gotowana żaba. Widzieliśmy paski Telewizji Republika, które funkcjonowały w internecie jako memy, budziły śmiech albo zażenowanie.

Tymczasem odbiorcy tej telewizji traktują te przekazy poważnie. To ma realne konsekwencje.

Wpływa również na całe środowisko dziennikarskie. Ludzie przestają ufać profesjonalnym źródłom informacji, nie chcą rozmawiać z dziennikarzami, ponieważ kojarzą ich z takim właśnie sposobem relacjonowania wydarzeń.

Z drugiej strony pojawiają się głosy wzywające do odebrania Telewizji Republika koncesji. Czy nie byłaby to zbyt daleko idąca reakcja?

Nie wydaje mi się, żebyśmy mieli tu do czynienia z przesadną reakcją, jeśli chodzi o potrzebę wyciągnięcia konsekwencji.

Media mają określone obowiązki. Powinny przestrzegać norm prawnych i etycznych.

Mam wrażenie, że w tym przypadku granica została bardzo mocno przekroczona, a podobne sytuacje zdarzały się już wcześniej.

Tym razem jednak mówimy o tragedii, w której naprawdę zginęli ludzie. Sposób, w jaki przedstawiono te wydarzenia na antenie Telewizji Republika, uważam za skandaliczny.

Dlatego sądzę, że telewizja i jej właściciele powinni ponieść konsekwencje.

Nie wiem, czy powinno to oznaczać aż odebranie koncesji. Na pewno jednak sprawa nie powinna zakończyć się jedynie dyskusją, jaką dzisiaj prowadzimy.

Czy na takich tragediach łatwo buduje się kapitał polityczny? A może podobne wydarzenia raczej jednoczą Polaków? Ktoś wyliczył, że mamy już do czynienia z około dwudziestą żałobą narodową.

To trudne pytanie, bo takie wydarzenia można wykorzystywać na wiele sposobów.

Jako społeczeństwo potrafimy się mobilizować, ale zwykle trwa to stosunkowo krótko.

Dobrym przykładem jest sytuacja związana z oddawaniem krwi po tragedii.

Pojawiały się informacje o pilnym zapotrzebowaniu na krew dla jednego z rannych policjantów. Tymczasem centrum krwiodawstwa dysponowało wystarczającymi zapasami, aby zabezpieczyć potrzeby poszkodowanych i innych pacjentów.

Oczywiście odruch niesienia pomocy jest czymś naturalnym i bardzo cennym. Ludzie chcieli coś zrobić, pomóc w konkretny sposób. Oddawanie krwi wydawało się najprostszą formą wsparcia.

Jednak również w takich sytuacjach trzeba przekazywać sprawdzone informacje i uwzględniać rzeczywiste potrzeby placówek medycznych.

W komentarzach internetowych widać ogromne współczucie i życzliwość. Ale niemal natychmiast pojawia się też coś w rodzaju polowania na czarownice.

Zaczyna się szukanie winnych, oskarżanie polityków, porównywanie obecnej sytuacji z czasami poprzednich władz.

Bardzo łatwo ferujemy wyroki. I właśnie wtedy zaczynamy się dzielić.

Podobne mechanizmy obserwowaliśmy po śmierci Jana Pawła II i po katastrofie smoleńskiej. Najpierw następował krótki okres społecznego zjednoczenia, a później wracała polaryzacja i okopywanie się w przeciwnych obozach.

Czyli nie ma pani większych złudzeń, że sobotnia tragedia może trwale zmienić nasze podziały społeczne i polityczne?

Nie mam złudzeń, choć pozostaje we mnie cień nadziei.

Uważam jednak, że potrzebujemy poważnej dyskusji o odpowiedzialności mediów, także za to, co dzieje się pod publikowanymi przez nie materiałami.

Powinniśmy zastanowić się, czy przenoszenie całej dyskusji z profesjonalnych mediów do serwisów społecznościowych jest dobrym rozwiązaniem.

Redakcje publikują tam zapowiedzi swoich materiałów, a użytkownicy mogą pisać w komentarzach niemal wszystko. Odpowiedzialność zostaje przeniesiona na użytkowników i platformy.

Tymczasem właśnie w komentarzach pojawiają się plotki, wiadomości generowane przez boty czy rosyjska propaganda.

Powinniśmy więc zacząć rozmawiać o jakości mediów, odpowiedzialności za słowo oraz o tym, czego możemy wymagać od polityków i urzędników odpowiedzialnych za regulowanie tych kwestii.

Czyli redakcje powinny również poważnie zastanowić się nad tym, czy i na jakich zasadach umożliwiać komentowanie publikowanych materiałów?

Zdecydowanie tak.

Uważam, że powinniśmy co najmniej wrócić do skutecznego moderowania komentarzy w mediach społecznościowych, zarówno na Facebooku, jak i na Instagramie.

Ludzie mogą tam obecnie publikować naprawdę bardzo różne treści, często bez odpowiedniej kontroli.

Powinniśmy również zastanowić się, czy wszystkie informacje, które pojawiają się po takich tragediach, rzeczywiście są potrzebne.

Na przykład czy publikowanie wywiadu z babcią sprawcy jest dobrym pomysłem? Moim zdaniem niekoniecznie.

Zamiast tego media powinny wspierać społeczność i pomagać jej budować odporność na podobne sytuacje.

Nie ma sensu bez końca spekulować o tym, co sprawca miał w głowie. Prawdopodobnie nigdy nie poznamy pełnej odpowiedzi na to pytanie.

Takie spekulacje tylko podgrzewają negatywne emocje.

Lepiej skupić się na tym, jak uczyć ludzi reagowania w sytuacjach zagrożenia oraz jak budować współpracę zamiast wzajemnej agresji.

Wiemy z badań, że przemoc może zaczynać się od słów. Dlatego musimy zwracać uwagę także na agresję werbalną, zanim przybierze ona inne formy.