Dlaczego dzieci tak chętnie rysują, a później często tracą tę potrzebę? Czy ilustrator musi zachować w sobie coś z dziecka? I jak stworzyć obraz, który nie będzie jedynie ozdobą książki, ale stanie się częścią opowieści, a czasem powie nawet więcej niż słowa?
Z Maciejem Szymanowiczem – ilustratorem, grafikiem, projektantem i autorem książek dla dzieci rozmawia Wioletta Gawlik
Rysowanie jako sposób wyrażania emocji
Dziecięce rysowanie to często znacznie więcej niż ćwiczenie sprawności ręki czy próba odtworzenia rzeczywistości. Jak zauważa Maciej Szymanowicz, w pierwszych latach życia dziecka tworzenie jest przede wszystkim sposobem wyrażania emocji i porządkowania własnych doświadczeń. Dziecko wraca z teatru, kina czy intensywnego dnia w przedszkolu i przenosi na papier to, co przeżyło. Rysuje bitwy, supermoce, bohaterów znanych z zabaw i własnej wyobraźni.
Z czasem ta potrzeba u wielu osób słabnie. W przypadku naszego gościa było inaczej. Już w szkole podstawowej karykaturował nauczycieli i przygotowywał rysunki do szkolnych gazetek. Rysował z mniejszą lub większą intensywnością przez całe życie, choć początkowo nie wiązał z tym swojej zawodowej przyszłości.
Nie ukończył szkoły plastycznej. Wybrał studia aktorskie i został aktorem lalkowym. Dopiero później pasja do rysowania powróciła z taką siłą, że stała się jego głównym zajęciem.
Teatr lalek i ilustracja – wspólny język obrazu
Wykształcenie aktorskie okazało się w pracy ilustratora dużym atutem. Maciej Szymanowicz ukończył wydział lalkarski, gdzie plastyka odgrywa szczególnie istotną rolę. Praca z lalką, ruchem i ciałem uczy myślenia obrazem, kompozycji oraz świadomego budowania komunikatu.
Ważna jest również umiejętność komunikowania się z widzem. W teatrze, podobnie jak w ilustracji, przekaz musi być czytelny. Twórca powinien wiedzieć, co chce pokazać i w jaki sposób odbiorca odczyta jego intencje.
Czy do ilustrowania książek dla dzieci trzeba zachować w sobie dziecięcą wyobraźnię? Szymanowicz przyznaje, że sam ma w sobie sporo z dziecka, ale nie uważa, by było to warunkiem koniecznym. Znacznie ważniejsza jest świadomość procesu komunikacji z młodym czytelnikiem.
Ilustracja nie może być tylko powtórzeniem tekstu
Proces tworzenia ilustracji zaczyna się od lektury. Czasami obrazy pojawiają się w głowie niemal natychmiast, innym razem trzeba ich długo szukać. Przy krótkich książkach wystarczy niekiedy pierwszy pomysł, przy dłuższych opowieściach praca nad ilustracjami wymaga znacznie więcej czasu.
Maciej Szymanowicz przyznaje, że najchętniej rysuje to, co sam uważa za interesujące i atrakcyjne. Nie oznacza to jednak, że ilustrator może zapominać o odpowiedzialności. Szczególnie w książkach dla dzieci istotne jest zaufanie czytelnika. Twórca musi pamiętać, że dzieci w różnym wieku inaczej odbierają obrazy.
W przypadku najmłodszych czytelników ważna jest większa czytelność ilustracji, wyraźne oddzielenie postaci od tła i odpowiednie budowanie kompozycji. Inaczej wygląda praca nad książkami-wyszukiwankami, w których ilustrator celowo ukrywa szczegóły i zachęca dzieci do uważnego oglądania.
Szymanowicz wspomina przy tym o pewnym rysunkowym niedopatrzeniu. W jednej z jego książek zabrakło ślimaczka, którego mali czytelnicy bardzo uważnie poszukują. Jak przyznaje, otrzymuje w tej sprawie kilkanaście zapytań tygodniowo.
Rozpoznawalna kreska – zaleta czy ograniczenie?
Postaci stworzone przez Macieja Szymanowicza mają charakterystyczny wygląd. Duże oczy, wyraziste twarze i specyficzna kreska sprawiają, że jego ilustracje można rozpoznać. Twórca nie ukrywa, że własny styl jest w zawodzie ilustratora bardzo ważny.
Rozpoznawalność pomaga zarówno czytelnikom, którzy wiedzą, czego mogą się spodziewać, jak i wydawcom. Ci ostatni znają już sposób pracy artysty i często nie potrzebują nawet oglądać szkiców, by wyobrazić sobie efekt końcowy.
Szymanowicz podkreśla jednak, że styl nie powinien oznaczać artystycznego bezruchu. Dobrze, jeśli ewoluuje. Jego zdaniem w rysowaniu nie sama ręka jest najważniejsza, ale oko – swoisty kontroler jakości, który pozwala ocenić, czy powstający obraz zmierza we właściwym kierunku.
Jak rysować o wojnie, stracie i trudnych emocjach?
Maciej Szymanowicz ilustruje również książki podejmujące trudne tematy, między innymi dotyczące wojny, rozstania, smutku i rozpaczy. W takich opowieściach obraz nie musi dosłownie odtwarzać tego, co zostało zapisane w tekście.
Czasami ilustracja może wręcz opowiadać coś innego, tworząc dodatkowe znaczenia. Artysta przywołuje przykład sceny, w której na morzu toną uchodźcy. W jego opisie morze jest piękne, turkusowe. Ten kontrast pomiędzy urodą krajobrazu a dramatem rozgrywających się wydarzeń wzmacnia emocjonalny wymiar opowieści.
To jeden z najciekawszych aspektów pracy ilustratora: obraz nie tylko pomaga zrozumieć tekst, ale może go uzupełniać, komplikować, a nawet zmieniać sposób, w jaki czytelnik odbiera historię.
Charakterystyczne duże oczy i wyraziste twarze bohaterów nie są przy tym uniwersalnym rozwiązaniem. Szymanowicz świadomie dostosowuje sposób rysowania do wieku odbiorcy i charakteru opowieści. W książkach dla starszych dzieci emocje mogą być przekazywane również poprzez kompozycję, kolor i zestawienie obrazu ze słowem.
Nie tylko ilustrator, ale także autor
Maciej Szymanowicz tworzy nie tylko ilustracje do tekstów innych pisarzy. Jest również autorem książek, w których sam odpowiada za tekst i warstwę graficzną.
Jak przyznaje, potrzeba pisania pojawiła się u niego niezależnie od pracy ilustratora. Pisał już w młodości, początkowo wiersze, później kolejne teksty odkładane do szuflady. Jednym z pierwszych ważnych projektów była opowieść o najmniejszym słoniu świata, licząca około 156 stron. Autor chciał nawet, by zilustrowała ją Emilia Dziubak, ale ostatecznie sam zajął się również rysunkami. Książka doczekała się później nowego, kolorowego wydania.
Wśród jego autorskich projektów znalazły się także „Marzenia”, „Krasnoludki” i „Rok w Krainie Czarów”. W opowieściach graficznych tekstu jest mniej, a ciężar narracji przejmują obrazy. Szymanowicz dobrze czuje się zarówno w pracy nad cudzym tekstem, jak i w wymyślaniu własnych historii.
Jak mówi, warto te dwa doświadczenia łączyć, ponieważ każde z nich wymaga od twórcy nieco innej uważności i stawia przed nim inne wyzwania.