Stonka ziemniaczana to jeden z najbardziej rozpoznawalnych chrząszczy w Polsce. W czasach PRL stała się bohaterką propagandowej opowieści o amerykańskich imperialistach, którzy mieli zrzucać ją na polskie pola, by niszczyć uprawy ziemniaków. Jej prawdziwa historia zaczyna się jednak w Ameryce Północnej, gdzie żywiła się dzikimi roślinami psiankowatymi. Jak trafiła do Europy i dlaczego upodobała sobie ziemniaki, opowiedział prof. Kazimierz Wiech, a pani Alicja Zięba-Wiech zakończyła całość wierszem.
Posłuchaj
Stonka ziemniaczana to jeden z najładniejszych i najlepiej znanych polskich chrząszczy. Co więcej, chyba żaden inny owad nie przyczynił się w takim stopniu do spopularyzowania entomologii, czyli nauki o owadach.
Dla starszych pokoleń stonka miała jednak także inne znaczenie – między innymi polityczne. Ówczesna władza ludowa, poszukująca wroga, na którego można byłoby zrzucić winę za braki żywności, wybrała właśnie stonkę ziemniaczaną i imperialistów amerykańskich. Zgodnie z ówczesną propagandą mieli oni zrzucać stonkę najpierw na terytorium NRD, a następnie do Bałtyku. Stamtąd owady miały wychodzić na plaże, by później wędrować w głąb kraju i pożerać nasze ziemniaki. W każdym razie winą za problemy z zaopatrzeniem obarczano stonkę. Jednocześnie owad ten jednoczył naród, ponieważ organizowano akcje jej zbierania w szkołach. Takie działania prowadzono jeszcze w latach 60.
Sama historia stonki ziemniaczanej w Europie jest bardzo ciekawa, ponieważ mamy do czynienia z gatunkiem obcym. Wcześniej nie występował on na naszym kontynencie. Podobnie zresztą ziemniaków nie było w Europie przed 1500 rokiem. Uprawiano je wówczas wyłącznie w Ameryce Południowej. Spożywali je tamtejsi mieszkańcy, między innymi Inkowie, którzy mieli swoje poletka ziemniaczane. Dopiero później ziemniak trafił na nasz kontynent.
Gdzie jesienią znikają owady i jak zimują?
A stonka ziemniaczana? Po angielsku nazywa się Colorado potato beetle, czyli chrząszcz Kolorado. Dawniej żyła sobie spokojnie, na wschód od Gór Skalistych, gdzie odżywiała się liśćmi dzikich roślin z rodziny psiankowatych. Szczególnie upodobała sobie roślinę o nazwie Solanum rostratum.
Sytuacja zmieniła się, kiedy w Stanach Zjednoczonych zaczęto na coraz większą skalę uprawiać ziemniaki. Przyczyniła się do tego między innymi budowa linii kolejowych, ponieważ robotnikom trzeba było zapewnić pożywienie. Stonka polubiła ziemniaki i zaczęła stopniowo przemieszczać się w kierunku wschodniego wybrzeża Stanów Zjednoczonych. Dotarła tam w 1874 roku. Dwa lata później zaobserwowano ją już w Europie, choć nie rozpoczęła jeszcze wtedy ekspansji na naszym kontynencie.
Stonka ziemniaczana to piękny chrząszcz. Ma pomarańczowe ubarwienie i dziesięć ciemnych pasków, co nadaje jej bardzo oryginalny wygląd. Pojawia się w czerwcu, kiedy ziemniaki dopiero zaczynają wychodzić z ziemi. Nie każdy jednak wie, ile jaj może złożyć jedna samica. W skrajnych przypadkach jest ich nawet dwa tysiące, choć przeciętnie samica składa około 800-900 żółtych jaj. Są one umieszczane w charakterystycznych złożach, przyczepionych do powierzchni liścia. Następnie wylęgają się larwy. Początkowo żerują dość skromnie i są ledwo zauważalne. Kiedy jednak osiągną czwarte stadium rozwojowe, zaczynają zjadać znacznie więcej niż wszystkie wcześniejsze stadia razem wzięte.
Wiersz o stonce ziemniaczanej autorstwa Alicji Zięby-Wiech:
Jadała niegdyś stonka w Kolorado
dziko rosnące psiankowate,
zanim wstrząsnęła w naszym kraju
niejedną gminą i powiatem.
Zrzucili bowiem na nas stonkę ową
imperialiści wredni i szpetni,
by zachwiać naszą władzą ludową
i aby runął plan sześcioletni.
Czasy to były historyczne
i moment w dziejach przełomowy.
I nawet pasiastego chrząszcza
mógł użyć groźny wróg klasowy.
Słuszny gniew wzbierał na jej widok
we władzach partii i w szarych członkach,
bo oni z posad bryłę świata,
a tu im bruździ jakaś stonka.
Kto żyw ją zbierał w PGR-ach,
pisano o niej tłustą czcionką,
a naród dwoił się i troił,
broniąc ziemniaków i ustroju.
Z czasów budowy lepszej przyszłości
w ludzkiej pamięci jeszcze się błąka
ów owad sprawca niepowodzeń,
wróg polityczny – stonka.