Czy obywatele ufają instytucjom państwa? Czy wartości konstytucyjne mają znaczenie, gdy szukają pomocy w sądzie lub urzędzie? Naukowcy z sześciu europejskich krajów, pod kierownictwem Uniwersytetu Jagiellońskiego, tworzą narzędzie, które ma pomóc odpowiedzieć na te pytania. „Nie chodzi nam nawet o wiedzę i znajomość konstytucji. Chodzi nam właśnie o świadomość konstytucyjną” – mówi prof. Monika Florczak-Wątor. Wyniki badań mogą również pomóc zrozumieć problemy z praworządnością w Unii Europejskiej.
Z rozmowy dowiesz się:
-
Dlaczego znajomość konstytucji nie musi oznaczać kierowania się jej wartościami w codziennym życiu.
-
Jak naukowcy z sześciu europejskich krajów chcą badać świadomość konstytucyjną obywateli.
-
W jaki sposób mieszkańcy i organizacje pozarządowe mogą uczestniczyć w tworzeniu indeksu.
-
Jak wyniki badań mogą pomóc zrozumieć problemy praworządności i funkcjonowania demokracji.
Posłuchaj audycji
Czy Polacy kierują się konstytucją w codziennym życiu?
Konstytucja regularnie pojawia się w debacie publicznej. Powołują się na nią politycy i obywatele, szczególnie podczas sporów o funkcjonowanie państwa. Nie wiadomo jednak, na ile wartości konstytucyjne są rzeczywiście obecne w świadomości społecznej i wpływają na codzienne zachowania.
Właśnie to chcą zbadać naukowcy z Uniwersytetu Jagiellońskiego, którzy kierują projektem realizowanym we współpracy z instytucjami i organizacjami z sześciu krajów: Polski, Francji, Czech, Słowacji, Włoch i Węgier.
– Chcemy zbadać, na ile konstytucja jest ważna dla obywateli i na ile w codziennych procesach decyzyjnych kierują się właśnie tym aktem prawnym. Wbrew pozorom takie badania dotychczas nie były prowadzone – wyjaśnia prof. Monika Florczak-Wątor z Centrum Interdyscyplinarnych Studiów Konstytucyjnych UJ.
Badacze nie zamierzają sprawdzać wyłącznie znajomości przepisów. Interesuje ich szersze pojęcie porządku konstytucyjnego, obejmujące również zasady wynikające z orzecznictwa sądów, praktyki ustrojowej i interpretacji prawa.
Przykładem jest zasada ochrony zaufania obywateli do państwa, która nie została wprost zapisana w konstytucji, ale została wyprowadzona z jej przepisów.
Prof. Andrzej Zoll: „Trybunał został zniszczony”. Mocne słowa o prezydencie i Glapińskim
Jak zmierzyć społeczne zakorzenienie konstytucji?
Międzynarodowy zespół pracuje nad stworzeniem indeksu społecznego zakorzenienia konstytucji. Ma on pokazać, jak wartości konstytucyjne funkcjonują w praktyce, a nie tylko w przepisach.
– Chcemy zobaczyć, jak konstytucja funkcjonuje w życiu. Że nie jest tylko zwykłą literą prawa, zapisaną gdzieś formalnie, ale żywym odbiciem świadomości ludzi – tłumaczy dr Grzegorz Bryda z Instytutu Socjologii UJ.
Badania obejmują trzy obszary: funkcjonowanie prawa, praktykę działania instytucji i procedur administracyjnych oraz świadomość społeczną obywateli. Naukowcy sprawdzają między innymi, jak działają sądy i inne instytucje, do których ludzie zwracają się po pomoc.
Ważną częścią projektu jest udział samych obywateli. Są oni angażowani nie tylko w badania ankietowe, lecz także w tworzenie i doskonalenie narzędzia badawczego. Współpracują przy tym naukowcy, organizacje pozarządowe i przedstawiciele różnych grup społecznych.
W projekcie przeprowadzono już między innymi wywiady z przedstawicielami grup zmarginalizowanych. Obecnie prowadzone są badania ankietowe we wszystkich sześciu krajach oraz konsultacje dotyczące opracowywanego indeksu.
Co badania UJ powiedzą o demokracji i praworządności?
Indeks nie ma być kolejnym rankingiem państw, podobnym do zestawień dotyczących poziomu demokracji czy korupcji. Jego zadaniem będzie przede wszystkim pokazanie, co wpływa na świadomość konstytucyjną obywateli i jakie czynniki mogą ją wzmacniać lub osłabiać.
– Mam nadzieję, że ten indeks będzie miał znaczenie w badaniu między innymi problemów praworządnościowych w Unii Europejskiej. Wiedza na temat tego, co buduje świadomość konstytucyjną, a co ją osłabia, to wiedza, której jeszcze nie mamy – podkreśla prof. Florczak-Wątor.
Wyniki będzie można również zestawiać z innymi badaniami europejskimi, w tym z Europejskim Sondażem Społecznym. Dzięki temu naukowcy chcą lepiej zrozumieć związki między wartościami wyznawanymi przez obywateli, funkcjonowaniem demokracji a społecznym zakorzenieniem konstytucji.
Na 30 listopada zaplanowano seminarium poświęcone pierwszym doświadczeniom i wynikom badań ankietowych. Ostateczna wersja indeksu ma być gotowa w 2027 roku.