Rok 1956 – wyraźny kryzys systemu narastający od śmierci Stalina oraz apogeum społecznych protestów lat 50. w Europie Środkowej. Od hasła „Chleba i wolności” podczas poznańskiego czerwcowego buntu, przez październikowy entuzjazm dla spodziewanych reform, po budapeszteńskie „Chodźmy za Polakami”. Dwie rewolucje i różne jej efekty. Dlaczego Polsce udało się uniknąć sowieckiej interwencji w tym czasie, a Węgrzy przegrali swoją rewolucję? O polskich i węgierskich buntach roku 1956 i odmiennej strategii rządzących w tych krajach, a także o efektach, które były skutkiem tych wydarzeń mówi w programie w cyklu RK i IPN „Posłuchaj historii” historyk i politolog dr Michał Wenklar, zastępca dyrektora Oddziału IPN w Krakowie, wykładowca Akademii Ignatianum zajmujący się historią najnowszą, ze szczególnym uwzględnieniem wydarzeń 1956 roku. Program prowadzi Jolanta Drużyńska. Program także na YouTube Radia Kraków.
5 marca 1953 zmarł Józef stali. Śmierć sowieckiego dyktatora zapoczątkowała obejmujący cały blok sowiecki proces nazywany odwilżą. W jej efekcie doszło do korekty metod sprawowania władzy przy zachowaniu najistotniejszych cech systemu totalitarnego. Przemiany zapoczątkowane po śmierci Stalina zostały wymuszone przez głęboką niewydolność systemu komunistycznego i doprowadzenie państw bloku wschodniego na skraj kryzysu gospodarczego grożącego wybuchem masowych protestów. „Odwilż” była więc sposobem ucieczki do przodu przed sytuacją, w której rozwój wypadków wymknął się komunistom spod kontroli. W bloku wschodnim odchodzenie od stalinizmu trwało już od 1953 roku ( protesty robotnicze w Berlinie i Pilźnie) w PRL „ odwilż” była jednak spóźniona . […]
Katalizatorem przemian w czasie „odwilży” stało się powstanie w Poznaniu w 1956. W czasie walk z broniącymi systemu formacjami zginęło 59 osób, a ponad 500 było rannych. Poznański Czerwiec był pierwszym tak głębokim przejawem kryzysu systemu od ustanowienia w Polsce totalitarnej władzy. [..]. Reakcją na bunt w Poznaniu była niespotykana fala aktywności społecznej. Przejawiała się ona w ogólnopolskim poparciu dla uczestników poznańskiego powstania i nawiązywania do niego jako symbolu wolnościowego, antysowieckiego i antykomunistycznego zrywu.
[…] Na szczytach władzy gorączkowo poszukiwano wyjścia z trudnej sytuacji. Coraz częściej powracało nazwisko Gomułki- sprowadzonego w trudnych latach wprowadzania systemu komunistycznego, teraz paradoksalnie uchodzącego za ofiarę systemu, który współtworzył . […] Na zmiany zachodzące w Polsce nerwowo zareagowała Moskwa, 19 października w dniu rozpoczęcia VIII Plenum KC PZPR na którym miały dokonać się istotne zmiany w Warszawie wylądowała – niespodziewana - delegacja sowiecka pod przewodnictwem Chruszczowa i z odziałem marsz. Iwana Koniewa głównodowodzącego wojsk Układu Warszawskiego
[…] W nocy z 18 na 19 października oddziały Północnej Grupy Wojsk Armii Radzieckiej które opuściły swoje garnizony na Dolnym Śląsku i Pomorzu, rozpoczęły marsz w kierunku Warszawy ruszyły także jednostki dowodzone przez oficerów radzieckich, podporządkowane ministrowi obrony narodowej marszałkowi Rokossowskiemu .
Październik w sferze społecznej był prawdziwą eksplozją aktywności, […] pojawiły się przejawy powszechnego entuzjazmu dla spodziewanych przemian, połączone z nastrojami antysowieckimi. [..] Komuniści świadomi, że udało się opanować sytuację w sferze politycznej zmierzali doi ponownego przejecie kontroli nad wydarzeniami w kraju
Powstanie węgierskie - spowodowany „odwilżą” bunt przeciwko stalinowskiej ekipie węgierskiej Partii Pracy, koordynowany przez reprezentującego „liberalne” skrzydło w partii Imre Nagya. Po ogłoszeniu przez Nagya, że Węgry występują z Układu Warszawskiego, w listopadzie wkroczyła armia sowiecka , która spacyfikowała kraj. W czasie powstania śmierć poniosło około 3 tysięcy osób lub więcej, ok. 20.tysięcy zostało rannych, a niemal 200 tysięcy uciekło z Węgier na Zachód.
Gomułka jednoznacznie poparł sowiecką agresję. Społeczeństwo polskie organizowało natomiast pomoc medyczną i charytatywną dla walczących Węgrów
„Odwilż” pod kontrolą w : Od Niepodległości do Niepodległości. Historia Polski 1918-1989” , Warszawa 2010
