Black Friday, zamiast być okazją do przemyślanych oszczędności, coraz częściej staje się narzędziem nakręcającym konsumpcję. Promocje, liczniki odmierzające czas do końca wyprzedaży, komunikaty o ostatnich sztukach produktu i rekomendacje influencerów skutecznie osłabiają naszą zakupową czujność. W efekcie wydajemy pieniądze na rzeczy, których często wcale nie potrzebujemy, a konsekwencje nadmiernych zakupów ponosi nie tylko nasz portfel, ale również środowisko. Gościnią Anety Hudzik była Katarzyna Salus z Fundacji Kupuj Odpowiedzialnie.
Posłuchaj rozmowy
Black Friday, czyli święto kupowania
Black Friday już dawno przestał być jednodniowym wydarzeniem. Promocyjne kampanie rozciągają się na cały listopad, a sklepy coraz wcześniej próbują przyciągnąć klientów atrakcyjnymi rabatami. Nie jest to przypadek. Listopadowe wyprzedaże idealnie wpisują się w okres przedświątecznych przygotowań, kiedy zaczynamy myśleć o prezentach dla bliskich, zakupach dla siebie i poprawianiu sobie nastroju.
Black Friday to zdecydowanie jedna wielka pułapka. Mogłabym powiedzieć, że nawet scam, bo już to nie jest tylko ten Friday – mówi Katarzyna Salus.
Problem polega na tym, że atrakcyjne ceny często skłaniają nas do kupowania produktów, których wcześniej wcale nie planowaliśmy nabyć. Wystarczy odpowiednio zaprojektowana promocja, by pojawiło się przekonanie, że trafiliśmy na wyjątkową okazję, której nie można przegapić.
Nie oznacza to jednak, że każda listopadowa promocja jest zła. Jeśli ktoś od dawna planuje zakup konkretnego sprzętu może rozsądnie poczekać na obniżkę ceny. Kluczowe jest jednak to, by decyzja o zakupie wynikała z rzeczywistej potrzeby, a nie z samej atrakcyjności rabatu. Istotne znaczenie ma również jakość produktu. Lepiej czasem wydać więcej na rzecz wykonaną z dobrych materiałów, która posłuży przez lata, niż wielokrotnie kupować tańsze produkty gorszej jakości. Przykładem może być wełniany płaszcz, który będzie inwestycją na dłuższy czas.
Sklepy wpływają na nasze decyzje
Dlaczego tak łatwo ulegamy promocjom, nawet jeśli nie potrzebujemy kolejnej rzeczy? Samo poczucie, że udało nam się zaoszczędzić, potrafi poprawić humor. Korzyść emocjonalna bywa jednak znacznie silniejsza niż racjonalna ocena tego, czy zakup rzeczywiście ma sens.
Sprzedawcy doskonale wykorzystują tę zależność. Nie sprzedają nam wyłącznie zegarka, spódnicy czy kosmetyku. Sprzedają również emocje i wyobrażenia związane z posiadaniem produktu: prestiż, atrakcyjność, poczucie przynależności do określonej grupy czy obietnicę lepszego samopoczucia. Do tego dochodzą techniki wywołujące presję czasu. Odliczające sekundy zegary, komunikaty o ostatniej dostępnej sztuce czy informacje, że dany produkt ogląda właśnie kilka lub kilkanaście osób, mają skłonić nas do szybkiego działania.
Od razu kortyzol, stres. Próbujemy wchodzić w te takie pradawne emocje, musimy coś upolować – tłumaczy.
W takich warunkach coraz trudniej spokojnie porównać oferty, zastanowić się nad jakością produktu i odpowiedzieć sobie na podstawowe pytanie: czy naprawdę tego potrzebuję?
Dark patterns, czyli manipulacje, za które odpowiadają również sprzedawcy
Odpowiedzialność za nadmierną konsumpcję nie powinna spoczywać wyłącznie na konsumentach. Istotną rolę odgrywają również sklepy, które projektują swoje strony i procesy zakupowe w taki sposób, by skłaniać klientów do wydawania większych pieniędzy. Jednym z określeń opisujących takie praktyki jest dark patterns, czyli zwodnicze wzorce projektowania. To rozwiązania, które wykorzystują nasze przyzwyczajenia i słabości, aby wpływać na podejmowane decyzje.
Należą do nich m.in. liczniki odliczające czas do zakończenia promocji, komunikaty o ostatnich dostępnych sztukach produktu, informacje o innych osobach oglądających ten sam artykuł, mechanizmy zachęcające do zapisania się na subskrypcję, z której później trudno zrezygnować. Takie rozwiązania mogą sprawiać, że zakupy przestają być świadomym wyborem, a stają się reakcją na sztucznie wykreowaną presję.
Inicjatywą, która ma zwrócić uwagę na problem nadmiernej konsumpcji, są warsztaty organizowane przez Fundację Kupuj Odpowiedzialnie pod hasłem "Black Friday. Czarno to widzę". Wydarzenie nawiązuje do Buy Nothing Day, czyli Dnia Bez Zakupów, obchodzonego w sobotę tuż po Black Friday. To okazja, by na chwilę zatrzymać się w zakupowym pędzie i zastanowić nad własnymi przyzwyczajeniami.
Warsztaty odbędą się 28 listopada o godz. 11:00 przy ul. Zabłocie 22. Wstęp bezpłatny, obowiązują zapisy.