Mamy pełnię lata, na "Alternatywnej mapie Europy Środkowej" wybieramy więc Chorwację. Miejsce, bez którego wielu Polaków nie wyobraża sobie wakacji. Tym razem wątków turystycznych będzie trochę mniej, spróbujemy za to przyjrzeć się Chorwacji z perspektywy środkowoeuropejskiej. Naszym przewodnikiem jest prof. Maciej Czerwiński, filolog slawista, tłumacz, krytyk literacki, pisarz, profesor nauk humanistycznych, pracownik Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Nakładem MCK ukazała się niedawno książka prof. Czerwińskiego pt. "Miroslav Krleža, Złoto i srebro Zadaru". Badacz przybliża nam postać jednego z najważniejszych i najciekawszych chorwackich pisarzy i intelektualistów.
- Nie sposób uchwycić dynamiki chorwackich systemów literackich, kulturowych i społecznych bez uwzględnienia twórczości Miroslava Krležy — i to na polu poezji, prozy, biografistyki, dramatopisarstwa, eseistyki, animacji kultury, encyklopedyzmu, wystawiennictwa. We wszystkich tych obszarach zbudował silną pozycję, dokonał jakiegoś przełomu, coś przemodelował, zmodyfikował, tchnął w zastaną rzeczywistość nowe życie - podkreśla.
Posłuchaj audycji
Ale na pytanie, czy kategoria Europy Środkowej definiuje chorwackie imaginarium, nie znajduje jednoznacznej odpowiedzi.
- Kiedyś wydawało mi się, że ta kategoria jest mniej istotna, dziś skłaniam się ku przekonaniu, że jej znaczenie jest większe. Europa Środkowa jako kategoria polityczna i kulturowa pojawiła się przede wszystkim w kontekście państw Grupy Wyszehradzkiej oraz pisarzy, którzy wywodzili się z tego obszaru i upowszechnili tę koncepcję w świecie. Jednak już w przypadku nawet samej Polski pojawiają się trudności z wyznaczeniem jej granic. Można odwoływać się do tradycji habsburskiej, ale nie obejmuje ona przecież całego polskiego doświadczenia kulturowego. Z jednej strony mamy twórców związanych z tą tradycją, z drugiej takich jak Gombrowicz, którzy również bywają uznawani za pisarzy środkowoeuropejskich, mimo że ich korzenie kulturowe są inne.
Podobne problemy pojawiają się w odniesieniu do Chorwacji. Jeśli przyjąć kryterium przynależności do monarchii habsburskiej, to północna Chorwacja niewątpliwie wpisuje się w Europę Środkową. Trudniej jednak zakwalifikować tu Dalmację. Choć przez około sto lat znajdowała się w granicach państwa Habsburgów, jej architektura i tradycja piśmiennicza są zdecydowanie bliższe kulturze śródziemnomorskiej, Wenecji czy Ankonie. Nie oznacza to jednak, że nie uczestniczyła w procesach charakterystycznych dla nowoczesnej Europy, również tej środkowej. Więc sprawa jeszcze bardziej się komplikuje.
Przykład Dalmacji pokazuje, że granice Europy Środkowej są płynne. Być może właśnie kategoria płynności najlepiej oddaje charakter tego regionu?
Można ją rozumieć jako sieć podobieństw, które są najsilniejsze w centrum, a na obrzeżach stopniowo słabną, rozchodzą się, jak kręgi na wodzie. W tym sensie Chorwacja nie jest ani jednoznacznie środkowoeuropejska, ani jednoznacznie śródziemnomorska – różne jej części uczestniczą w odmiennych tradycjach kulturowych, co sprawia, że znaczenie kategorii Europy Środkowej zależy od tego, jakie kryteria przyjmiemy.
Warto sięgnąć do Krležy, żeby zrozumieć Chorwację?
Uważam, że Krleža jest kluczową postacią dla zrozumienia Chorwacji, choć on sam prawdopodobnie powiedziałby, że Europa Środkowa w ogóle nie istnieje albo że jest fantazmatem. Mimo to jego twórczość pozostaje silnie związana z tym, co działo się w Europie Środkowej, zwłaszcza na poziomie powinowactw artystycznych i kulturowych.
W jego prozie widoczne jest przewartościowanie tradycji i zjawisk kulturowych charakterystycznych dla tego regionu. Istotny był również wpływ Freuda oraz intelektualna atmosfera epoki. Krleža znakomicie znał język niemiecki, wychował się w środowisku, w którym był on jednym z języków codziennej komunikacji. Doświadczenie I wojny światowej, w której służył jako podporucznik, ukształtowało jego pacyfizm. To doświadczenie było wspólne dla całego pokolenia, które zostało skonfrontowane z chaosem wojny, rozpadem dotychczasowego porządku oraz pojawieniem się nowych utopii – zarówno rasowych, jak i komunistycznych. W tym kontekście ważny jest również Wiedeń jako miejsce, w którym koncentrowały się najważniejsze procesy intelektualne i kulturowe tamtego czasu. Wydaje mi się, że gdyby Krleža pojawił się na kartach książki Wiedeń 1914, nie byłby bohaterem nieoczekiwanym. Wszystkie te związki pokazują, że jego twórczość stanowi ważny klucz do zrozumienia chorwackiej kultury i jej miejsca w szerszym środkowoeuropejskim kontekście.
Cykl audycji Radia Kraków i Międzynarodowego Centrum Kultury
