Barbara Gawryluk. Miała jeszcze tyle historii do opowiedzenia

Z Radiem Kraków była związana od 1992 roku. Pracowała w redakcji informacji i redakcji kultury, prowadziła audycje literackie, przygotowywała wywiady i reportaże. Z czasem zaczęła też pisać własne książki. Choć trudno było ją jednoznacznie przypisać do jednego zawodu.

Kiedy podczas jubileuszu dwudziestolecia pracy pisarskiej w 2024 roku zapytano ją, kim czuje się najbardziej – dziennikarką, pisarką czy tłumaczką – odpowiedziała, że nigdy nie potrafiła wybrać.

Radio i pisanie nigdy nie były dla Basi osobnymi światami. To właśnie dziennikarstwo nauczyło ją szukania historii, docierania do bohaterów i sprawdzania szczegółów. Większość jej książek miała źródło w prawdziwych wydarzeniach.

Tak było z „Dżokiem. Legendą o psiej wierności”, historią psa, który po śmierci właściciela czekał na niego przy Rondzie Grunwaldzkim w Krakowie. Basia pamiętała Dżoka jeszcze z czasów swojej pracy reporterskiej. Była również na uroczystości odsłonięcia jego pomnika – z mikrofonem i magnetofonem.

„Dżok” stał się jedną z najbardziej znanych i nagradzanych książek Barbary Gawryluk. Sama przyznawała, że był jej największym pisarskim sukcesem.

Ale nie wszystkie historie od razu znajdowały wydawców. „Zuzanka z pistacjowego domu” została początkowo odrzucona. Wydawnictwu nie spodobała się opowieść o dziewczynce wychowującej się w rodzinie po rozwodzie. Basia nie chciała jednak zmieniać opowieści opartej na prawdziwych historiach doświadczeniach dzieci i rodzin, które znała. Książka ukazała się w innym wydawnictwie, a później została wyróżniona Nagrodą Literacką im. Kornela Makuszyńskiego.

W uzasadnieniu doceniono umiejętność pisania o trudnych sprawach w pogodny sposób.

– I o to mi chodziło – mówiła Basia.

Szwecja – miłość od pierwszego wejrzenia

Szwecja zajmowała w jej życiu szczególne miejsce. Miała dziewiętnaście lat, kiedy pojechała tam po raz pierwszy. Zakochała się w kraju, jego języku, literaturze i krajobrazach. Przez kolejne dziesięciolecia tłumaczyła szwedzkie książki dla dzieci, nagrywała rozmowy z pisarzami i ludźmi kultury.

Szwecja była dla niej jednak czymś więcej niż miejscem pracy. Uwielbiała słuchać szwedzkiego języka – w metrze, parkach, na ulicach. Wyłapywała nowe słowa, przyglądała się im.

Najbardziej ceniła Astrid Lindgren, marzyła, żeby przeprowadzić z nią wywiad. Kiedy dzięki stypendium Instytutu Szwedzkiego otrzymała możliwość przygotowania rozmów w Sztokholmie, na pierwszym miejscu listy umieściła właśnie autorkę „Dzieci z Bullerbyn”.

Spotkanie zostało umówione, ale niestety Astrid Lindgren się rozchorowała. Choć nie udało jej się porozmawiać z pisarką, Basia wielokrotnie wracała do jej twórczości w swoich audycjach. Rozmawiała z pisarkami, znawczyniami literatury, ale przede wszystkim z dziećmi.

Wierzyła, że ilustracje są dla dziecka pierwszym spotkaniem ze sztuką. Dlatego tak mocno podkreślała znaczenie pracy ich autorów.

Wśród ludzi, których spotkała dzięki radiowemu mikrofonowi, szczególne miejsce zajmowała Wanda Chotomska.

Najpierw Basia znała ją z dzieciństwa, między innymi z telewizyjnej dobranocki „Jacek i Agatka”. Osobiście poznała ją wiele lat później, kiedy jako reporterka Radia Kraków pobiegła z mikrofonem na jej spotkanie w Krakowie.

Okazało się, że Chotomska uwielbia rozmawiać, opowiada anegdoty i potrafi niemal natychmiast układać wiersze.

Z czasem ich znajomość przerodziła się w bliską relację. Basia przez dwa lata jeździła do Warszawy, przygotowując książkę „Wanda Chotomska. Nie mam nic do ukrycia”. Przeglądały fotografie, pamiątki, dokumenty i stare zeszyty.

Im dłużej rozmawiały, tym bardziej Basia chciała pokazać również osobistą historię pisarki. Nie było to łatwe, bo Wanda Chotomska od trudnych pytań często uciekała w anegdoty.

Aż pewnego dnia sama zadzwoniła do Basi.

Ta historia wiele mówi o sposobie pracy Basi. Potrafiła słuchać i czekać. Nie wymuszała odpowiedzi. Budowała zaufanie, dzięki któremu rozmówcy decydowali się opowiedzieć także o sprawach najtrudniejszych.

Basia z radiowego korytarza

W archiwalnych nagraniach pozostała również Basia, którą znaliśmy z codziennej pracy. Z poczuciem humoru, dystansem do siebie i zamiłowaniem do książek, którymi chętnie dzieliła się z innymi.

Podczas jubileuszu dwudziestolecia pracy pisarskiej przypomniano jej dawną radiową wpadkę. Czytając wiadomości, pomyliła wołowinę z wieprzowiną, a koledzy siedzący z nią w studiu nie mogli powstrzymać śmiechu. W końcu sama Basia też zaczęła się śmiać tak bardzo, że nie była w stanie dokończyć serwisu.

Była też w Radiu Kraków – jak sama żartowała – „parapetową”. Na parapecie naprzeciwko swojego pokoju wystawiała książki, które chciała oddać kolegom. Wysyłała krótką wiadomość: książki na parapecie do wzięcia.

Po dziesięciu minutach nie było już żadnej.

To mikrohistoria, bardzo radiowa. Basia nie tylko opowiadała o książkach słuchaczom. Chciała, żeby książki krążyły, trafiały do kolejnych rąk i znalazły nowych czytelników.

„Póki mówię, chcę o tej chorobie opowiedzieć”

Jesienią 2025 roku Basia zniknęła z anteny Radia Kraków. Przestała prowadzić audycje, tłumaczyć i spotykać się z dziećmi. Początkowo nie chciała publicznie mówić o swojej chorobie, bo nie znała jeszcze ostatecznej diagnozy.

Kiedy ją poznała, zdecydowała się na rozmowę z Sylwią Paszkowską. Dziennikarka odwiedziła ją w domu 2 lipca 2026 roku. Basia opowiedziała o zaniku wieloukładowym, rzadkiej, nieuleczalnej chorobie neurologicznej, która odbierała jej kolejne możliwości, w tym tę najważniejszą dla radiowca – możliwość mówienia.

Mówiła o postępującej chorobie, o trudnościach z czytaniem i pisaniem, o rehabilitacji. Chciała jednak przede wszystkim wyjaśnić słuchaczom, dlaczego zniknęła z anteny, i zwrócić uwagę na chorobę, o której wciąż tak niewiele wiadomo.

W tej rozmowie pojawił się również bardzo osobisty moment. Sylwia Paszkowska zapytała ją, czy mimo wszystko jest coś, co sprawia jej radość.

Basia odeszła w piątek, 16 października, po długiej i ciężkiej chorobie. Miała 69 lat.

Pozostawiła książki, przekłady i setki radiowych rozmów. Historie, które opowiadała, i ludzi, których głosy zapisywała w archiwum.

Ale w tych archiwach pozostał również jej głos.

Wróćmy jeszcze na chwilę do 2024 roku. Do jubileuszowego spotkania w Radiu Kraków. Basia jest otoczona przyjaciółmi, współpracownikami i najmłodszymi czytelnikami. Kiedy Piotr Jędrzejewski pyta, czy można pisać dla dzieci, nie mając w sobie odrobiny dziecka, Basia najpierw poprawia go, że nie pisze bajek, tylko książki. A potem mówi coś, co dziś szczególnie zapada w pamięć.

Basiu, dziękujemy za wszystkie historie. I za to, że przez tyle lat mogliśmy ich słuchać razem z Tobą.