Potrafi podsuwać nam pomysły, których wcześniej nie było, pomagać w rozwiązywaniu problemów i pozwalać wybiegać myślami w przyszłość. Ale ta sama wyobraźnia potrafi również uruchomić lawinę czarnych scenariuszy i wywołać emocje silniejsze niż te, których doświadczamy w rzeczywistości. Czym właściwie jest wyobraźnia i jak powstaje? Jaką rolę odgrywają w niej pamięć, wspomnienia i emocje? Dlaczego rozwiązanie trudnego problemu czasem przychodzi dopiero wtedy, gdy przestajemy o nim myśleć? I czy rzeczywiście z wiekiem tracimy wyobraźnię, czy raczej coraz bardziej ograniczają nas schematy i codzienne obowiązki? W „Wieczornej Terapii” przyglądamy się również temu, jak wyobraźnia wpływa na nasze samopoczucie, jak wykorzystuje się ją w psychoterapii i czy sztuczna inteligencja może sprawić, że coraz rzadziej będziemy z niej korzystać. Zaprasza Wioletta Gawlik.
Posłuchaj rozmowy:
Wyobraźnia nie ogranicza się do obrazów w głowie
Wyobraźnia pozwala nam przedstawiać sobie sytuacje, zdarzenia i doświadczenia, których w danej chwili nie przeżywamy. Nie musi jednak oznaczać oglądania obrazów w myślach. Może również dotyczyć dźwięków, emocji czy przewidywania konsekwencji własnych działań.
– Wyobraźnia to zdolność naszego umysłu do przedstawiania sobie pewnego rodzaju sytuacji, obrazów, zdarzeń – wyjaśnia Marcin Szafrański.
Ważną rolę w tworzeniu wyobrażeń odgrywa pamięć. Nasz umysł wykorzystuje wcześniejsze doświadczenia, wspomnienia i emocje, ale nie odtwarza ich jak niezmiennego nagrania. Za każdym razem mogą one podlegać ponownemu przetwarzaniu.
Co ciekawe, nie wszyscy potrafią tworzyć w głowie wyraźne obrazy. Istnieje zjawisko nazywane afantazją, czyli ograniczoną lub nieobecną zdolnością do świadomego wyobrażania sobie obrazów. Nie oznacza to jednak braku kreatywności. Osoby z afantazją mogą również zajmować się twórczością artystyczną.
Dlaczego wyobrażone katastrofy budzą prawdziwy lęk?
Wyobraźnia pozwala przewidywać przyszłość i przygotowywać się na różne wydarzenia. Ma jednak również swoją ciemniejszą stronę. Kiedy wyobrażamy sobie niebezpieczeństwo lub katastrofę, możemy odczuwać silny strach, niepewność czy smutek, choć nic złego jeszcze się nie wydarzyło.
– Badania pokazują, że nawet wyobrażenia czasem działają silniej emocjonalnie niż rzeczywiste zdarzenie – zauważa psycholog.
Jak tłumaczy, samo wyobrażanie sobie określonych sytuacji może aktywować mechanizmy związane z emocjami i działaniem. Znaczenie ma również perspektywa, z której patrzymy na wyobrażoną sytuację. Inaczej możemy reagować na obraz jakiegoś wydarzenia, a inaczej, gdy wyobrażamy sobie samych siebie jako jego uczestników.
Wyobraźnia bywa także wykorzystywana w psychoterapii. Nie każda technika oparta na wyobrażeniach działa jednak w taki sam sposób u wszystkich osób. Szczególnej ostrożności wymagają trudne wspomnienia i doświadczenia traumatyczne.
Czy z wiekiem tracimy wyobraźnię?
Powszechnie uważa się, że dzieci mają bogatszą wyobraźnię niż dorośli. Marcin Szafrański podchodzi jednak do tego przekonania z rezerwą.
Dzieci częściej eksperymentują, swobodnie łączą różne pomysły i sprawdzają, co mogłoby się wydarzyć. Jest to związane między innymi z rozwojem mózgu i zdobywaniem nowych umiejętności.
Dorośli natomiast częściej wykorzystują wyobraźnię do rozwiązywania konkretnych problemów i przewidywania przyszłych zdarzeń. Bywa też, że ograniczają ich utrwalone schematy myślenia i codzienne obowiązki.
Nie oznacza to jednak, że z wyobraźni wyrastamy.
Skąd biorą się nagłe olśnienia?
W audycji pojawia się również pytanie o twórczość i momenty, w których rozwiązanie trudnego problemu przychodzi niespodziewanie.
– Nasz mózg pracuje niezależnie od tego, czy skupiamy uwagę bezpośrednio na danym problemie, czy nie – wyjaśnia Szafrański.
Dlatego czasami najlepszy pomysł pojawia się właśnie wtedy, gdy przestajemy intensywnie szukać rozwiązania. Nie jest to jednak reguła – odwrócenie uwagi nie zawsze prowadzi do olśnienia.
Czy sztuczna inteligencja osłabi naszą wyobraźnię?
Na koniec rozmowy pojawia się pytanie o wpływ nowych technologii na ludzką kreatywność.
– Sztuczna inteligencja nie zabije naszej wyobraźni. Może powodować to, że z mniejszą chęcią będziemy z niej korzystać. Bo po co? Skoro AI nam powie, co może się wydarzyć, albo narysuje obrazki w trzy sekundy – mówi Marcin Szafrański.
Czy coraz łatwiejszy dostęp do gotowych odpowiedzi i obrazów sprawi, że rzadziej będziemy samodzielnie tworzyć, fantazjować i poszukiwać rozwiązań?
