Żałoba to doświadczenie, które prędzej czy później dotknie każdego z nas, a o którym wciąż mówimy z trudem. W Wieczornej Terapii spróbujemy zrozumieć, czym jest żałoba, dlaczego może wyglądać bardzo różnie i czemu nie zawsze wiąże się wyłącznie ze smutkiem. Zatrzymamy się przy popularnym modelu pięciu etapów żałoby i wyjaśnimy, skąd wzięła się jego popularność. Porozmawiamy o tym, co pomaga przetrwać stratę, jaką rolę odgrywa bliskość i wsparcie innych oraz kiedy naturalny proces może przerodzić się w kryzys wymagający profesjonalnej pomocy. Będzie to rozmowa o emocjach, o kulturze, która narzuca nam określone scenariusze przeżywania straty, i o tym, dlaczego warto pozwolić sobie – i innym – przeżywać żałobę na własny sposób. Gościem programu będzie psycholog i psychoterapeuta Marcin Szafrański, rzecznik Polskiego Towarzystwa Psychologicznego. Zaprasza Wioletta Gawlik.
Czym jest żałoba i dlaczego nie zawsze oznacza smutek
Żałoba to złożony zespół zjawisk emocjonalnych, poznawczych, społecznych i kulturowych, zawsze odnoszących się do utraty – najczęściej bliskiej osoby, ale nie tylko. Marcin Szafrański zwraca uwagę, że podobne mechanizmy mogą pojawiać się po rozstaniu czy śmierci zwierzęcia, choć on sam jest zwolennikiem, by nie rozciągać pojęcia żałoby na zbyt wiele sytuacji.
Pytany o „typowe emocje”, podkreśla, że nie ma jednej odpowiedzi: reakcje są bardzo indywidualne i kształtowane również przez normy kulturowe. – „Pierwsze skojarzenie to smutek. Ale nie wszyscy go doświadczają i to nie znaczy, że nie przeżywają żałoby” – zaznacza. Dla części osób doświadczenie straty bywa nawet impulsem prorozwojowym; dla innych może prowadzić do dłuższego kryzysu, a czasem – do depresji, wymagającej interwencji specjalistycznej.
Posłuchaj rozmowy:
Etapy żałoby – mit czy pomoc?
Szafrański wyjaśnia, że popularny model pięciu etapów Kübler-Ross miał znaczenie historyczne, bo zwrócił uwagę na problem, ale badania nie potwierdzają jego uniwersalności. – „Nie jest tak, że trzeba kolejno przejść: zaprzeczanie, gniew, targowanie się, smutek i akceptację. Narzucanie tego schematu szkodzi” – mówi. Zamiast „odhaczania” etapów proponuje spojrzenie na żałobę przez pryzmat zadań (regulacja emocji, układanie życia po stracie, rozumienie własnych stanów) albo – co ceni najbardziej – przez model George’a Bonanno, który akcentuje naturalną odporność człowieka i wsparcie społeczne. Pomoc bliskich, rytuały (te gotowe lub tworzone samodzielnie), czasem chwilowe wycofanie albo przeciwnie – większa aktywność – mogą być równie dobre, jeśli są adekwatne dla danej osoby.
Gość podcastu rozróżnia też przebieg żałoby po nagłej śmierci i po śmierci poprzedzonej długą chorobą. W tym drugim przypadku część reakcji emocjonalnych może pojawić się jeszcze za życia bliskiego. Dodaje, że pojawiają się emocje społecznie „niewygodne”, jak ulga po zakończeniu ciężkiej opieki – i to również bywa naturalne.
Jak długo trwa żałoba i jak mądrze wspierać
Na pytanie o ramy czasowe psycholog odpowiada bez wahania: – „Od trzech sekund do końca życia”. Długość i nasilenie reakcji zależą od relacji z osobą zmarłą, momentu życia, sieci wsparcia i indywidualnej odporności. Normy kulturowe – jak „wymagany” okres żałoby czy nakaz określonych zachowań – bywają pomocne, ale równie często opresyjne i utrudniające przejście przez stratę.
Jak wspierać? Szafrański radzi stawiać na szczerą obecność i uważność. – „Nawet zdanie: ‘nie wiem, co powiedzieć’ – jest w porządku. Ważna jest obecność, a nie sztuczne współodczuwanie” – podkreśla. Zwraca uwagę, by w razie długotrwałych, nasilonych objawów (np. głębokiego smutku i wycofania, które zaczynają spełniać kryteria depresji) rozważyć profesjonalną pomoc. Najczęściej jednak to właśnie bliskie relacje i codzienne, dopasowane do osoby rytuały są tym, co pomaga wracać do równowagi.
