Dzieci trafiające do placówek opiekuńczo-wychowawczych potrzebują nie tylko bezpiecznego miejsca do życia, ale także wsparcia psychologicznego, stabilnych relacji i poczucia przewidywalności. Pomoc musi jednak obejmować również dorosłych, którzy towarzyszą im na co dzień. Gościnią Anety Hudzik była Katarzyna Lipska, dyrektorka Domu dla Dzieci w Krakowie.
Posłuchaj rozmowy
Dom, w którym codzienność buduje samodzielność
Dom dla Dzieci przy ulicy Rucianej w Krakowie jest częścią sieci placówek prowadzonych przez Towarzystwo Nasz Dom. To niewielka, dwunastoosobowa placówka socjalizacyjna, w której mieszka ośmioro dziewcząt i czterech chłopców. Najmłodsi wychowankowie mają około 10 lat, najstarsi zbliżają się do pełnoletności.
Jej funkcjonowanie opiera się na zasadach przypominających życie rodzinne. Nie ma tu osobnej osoby odpowiedzialnej za gotowanie czy sprzątanie. W codziennych obowiązkach uczestniczą zarówno dzieci, jak i wychowawcy. Wspólnie przygotowują posiłki, dbają o przestrzeń i uczą się organizowania codziennego życia. Nie chodzi wyłącznie o podział obowiązków, ale przede wszystkim o zdobywanie umiejętności potrzebnych w dorosłości.
Istotnym elementem organizacji placówki jest indywidualna opieka. Każdy wychowawca ma pod swoją bezpośrednią opieką maksymalnie troje dzieci. Nie zastępuje im rodzica, ale pomaga w codziennych sprawach, wspiera w rozwiązywaniu problemów i pozostaje w kontakcie z rodziną oraz szkołą. Towarzyszy również wychowankom podczas wizyt lekarskich.
Dziecko musi wiedzieć, do kogo może się zwrócić ze swoim problemem, potrzebą czy po prostu zwyczajnie porozmawiać – mówi Katarzyna Lipska.
Ważnym aspektem pracy Domu dla Dzieci jest utrzymywanie i odbudowywanie relacji między wychowankami a ich rodzicami. Ponad 80% dzieci trafiających do pieczy instytucjonalnej ma swoje rodziny.
Naprawdę jestem w stanie robić bardzo dużo, żeby to dziecko wróciło do domu, ale to nie może być tylko moja i dziecka praca. Musi w tym uczestniczyć rodzic – dodaje.
Każde dziecko trafia do placówki w kryzysie
Każde dziecko potrzebuje wsparcia psychologicznego. Nie zawsze jednak jest gotowe, by z niego skorzystać od razu.
Każde dziecko przychodzi do nas w kryzysie psychicznym, nawet nie zwracając uwagi na to, co się działo wcześniej. Sam moment wyjścia z domu i zmiany miejsca, lokalizacji, znalezienia się z inną grupą w nowym miejscu już powoduje kryzys – mówi.
Zmiana otoczenia oznacza dla młodego człowieka wiele niewiadomych. Nie wie, jak będzie wyglądało jego życie, czy pozostanie w dotychczasowej szkole, jak ułożą się relacje z innymi mieszkańcami i czy będzie mógł utrzymywać dotychczasowe kontakty. Do tego dochodzi rozłąka z rodziną oraz doświadczenia, które często doprowadziły do konieczności umieszczenia dziecka w placówce.
Kryzys nie wygląda jednak u wszystkich tak samo. Niektóre dzieci reagują wybuchami złości, krzykiem i trudnościami w kontrolowaniu emocji. Inne zamykają się w sobie, unikają kontaktu i przez długi czas nie okazują radości.
Pojawiły się u nas nowe dzieci. W przeciągu dwóch miesięcy od razu widać, jak jest. Jedna dziewczyna była bardzo wybuchowa, reagowała krzykiem i złością. A z kolei dwie siostry były bardzo zamknięte w sobie, bez żadnego uśmiechu na twarzy – mówi.
W krakowskiej placówce dzieci mają możliwość korzystania z regularnego wsparcia psychologicznego. Psycholog ma stworzyć przestrzeń do rozmowy o tym, co jest dla dzieci ważne i trudne. Początkowo spotkania służą również wzajemnemu poznaniu się i zbudowaniu relacji. – "Jakakolwiek pomoc psychologiczna, żeby miała sens, musi być zgodą tej drugiej osoby. To nie może być tak, że psycholog wyznaczy: ty idziesz do mnie, bo ja tak potrzebuję i widzę, że ty też potrzebujesz. Nawet trzynastoletnie dziecko musi się na to zgodzić" – podkreśla.
Rodzice również potrzebują pomocy, ale najtrudniej ich do niej przekonać
W idealnym modelu wsparcie psychologiczne w pieczy zastępczej obejmowałoby trzy grupy: dzieci, wychowawców i rodziców. W Domu dla Dzieci dwie pierwsze mają zapewnioną pomoc specjalistów. Włączenie rodziców w taki system okazuje się jednak znacznie trudniejsze.
Placówka nie ma wystarczających możliwości kadrowych, by samodzielnie organizować również regularne wsparcie psychologiczne dla rodzin wychowanków. W pracy z rodzicami ważną rolę odgrywają asystenci rodzinni, którzy pomagają im w codziennym funkcjonowaniu i wspierają proces odbudowywania relacji z dziećmi. Pracownicy placówki starają się również zachęcać rodziców do korzystania z dodatkowych form pomocy. Jednym z przykładów jest tzw. szkoła dla rodziców, która może pomóc lepiej zrozumieć potrzeby nastolatka i nauczyć się reagowania na jego zachowania.
Rodzic jest najtrudniejszą materią do przekonania, że warto współpracować z psychologiem. To jest takie najsmutniejsze w tym wszystkim – mówi.
Pobyt w placówce nie oznacza, że dzieci przestają mierzyć się z typowymi dla swojego wieku wyzwaniami. Nadal przeżywają emocje związane z dorastaniem, budują relacje rówieśnicze, doświadczają wzlotów i upadków. Pod tym względem nie różnią się od dzieci wychowujących się w rodzinach. Różnica polega na tym, że ich codzienność jest często znacznie trudniejsza. Niektóre z nich dorastają znacznie szybciej, niż wskazywałby na to ich wiek.
Czasami jest tak, że taka jedenastolatka, dwunastolatka, jakby z nią porozmawiać, to się ma wrażenie, że naprawdę z dorosłą kobietą się rozmawia, która na przykład chce dbać o swojego tatę. To nie tata o nią, tylko ona o tatę – dodaje.