Coraz więcej polskich sądów orzeka o wspólnej opiece nad dziećmi po rozwodzie. W 2024 roku takie rozstrzygnięcie zapadło w blisko 77% spraw rozwodowych, podczas gdy dziesięć lat wcześniej było to zaledwie 33%. Rządowy projekt ustawy zakładający wprowadzenie do polskiego prawa pojęcia pieczy współdzielonej ma uporządkować tę praktykę. Pojawiają się jednak pytania o to, czy preferowanie takiego modelu opieki zawsze służy dzieciom, zwłaszcza gdy między rodzicami dochodzi do poważnego konfliktu, występuje przemoc lub brakuje więzi z jednym z nich. Gośćmi Sylwii Paszkowskiej byli Karolina Bury, wiceprezeska Fundacji Rodzic w Mieście oraz Stanisław Bobula, psycholog.
Posłuchaj rozmowy
Zaangażowani ojcowie
Zmiany w podejściu do opieki nad dziećmi po rozstaniu rodziców są częścią szerszego procesu społecznego. Jeszcze dziesięć lat temu ponad 60% spraw rozwodowych kończyło się przyznaniem wyłącznej opieki matce. W 2024 roku orzeczenia o wspólnej opiece stanowiły już blisko 77% rozstrzygnięć – wynika z przywołanych danych Ministerstwa Sprawiedliwości.
To jest absolutnie bardzo dobry trend. Zachęcamy do tego, by mężczyźni brali równy udział w opiece – mówi Karolina Bury.
Zaangażowanie ojców przynosi korzyści nie tylko dzieciom i matkom, ale również samym mężczyznom. Ojcostwo wiąże się ze zmianami biologicznymi i emocjonalnymi. Po narodzinach dziecka zmienia się między innymi poziom testosteronu u mężczyzn, a zaangażowanie w opiekę może sprzyjać większej otwartości emocjonalnej, łagodności i ograniczeniu zachowań agresywnych. Coraz częściej widać ojców na placach zabaw, podczas szkolnych spotkań czy codziennych obowiązków związanych z wychowaniem. Mimo że w kontaktach ze szkołą nadal dominują matki, rola ojców stopniowo się zmienia.
Wielkie korzyści z takiej relacji z dzieckiem czerpią także sami mężczyźni – mówi Stanisław Bobula.
Ojciec też ma prawo "zniknąć" z pracy. Dlaczego z urlopu rodzicielskiego wciąż korzysta tylko co czwarty tata?
Piecza współdzielona jako punkt wyjścia po rozwodzie?
Zgodnie z przedstawionymi założeniami po rozwodzie lub separacji sąd ma w pierwszej kolejności rozważać taką formę sprawowania opieki, o ile będzie ona zgodna z dobrem dziecka. Samo rozwiązanie nie jest jednak nowe w praktyce. Wysoki odsetek orzeczeń o wspólnej opiece pokazuje, że rodzice i sądy już dziś często korzystają z tego modelu, mimo że pojęcie pieczy współdzielonej nie funkcjonuje jeszcze formalnie w polskich przepisach.
W rodzinach, w których rodzice byli wcześniej zaangażowani w wychowanie i potrafią się porozumieć, podział opieki jest naturalnym rozwiązaniem. Wątpliwości pojawiają się przede wszystkim tam, gdzie rozstaniu towarzyszą poważne konflikty czy przemoc. Problemem jest nie tyle sama piecza współdzielona, ile nadanie jej statusu rozwiązania preferowanego bez wystarczającego uwzględnienia indywidualnej sytuacji dziecka.
Zawsze musi być rozpatrywana indywidualna sytuacja – dodaje Karolina Bury.
Jeśli przed rozwodem jeden z rodziców sprawował zdecydowanie większą część codziennej opieki, nagłe wprowadzenie równomiernego podziału może oznaczać dla dziecka kolejną dużą zmianę.
Widzę tu więcej szans niż zagrożeń, ale uważam, że sądy i tak zawsze patrzą na dziecko – mówi Stanisław Bobula.
"Dziecko potrzebuje rodzica stabilnego psychicznie". Opieka naprzemienna w praktyce
Dziecko nie jest kartą przetargową
Ochrona dzieci w sytuacjach konfliktowych stanowi główną ideę kampanii Fundacji Rodzic w Mieście "Dziecko nie jest do podziału". Zdarza się, że dziecko staje się narzędziem w sporze między rodzicami, elementem wzajemnego przeciągania się i walki toczącej się przed sądem. W takich sytuacjach łatwo stracić z oczu fakt, że dziecko jest odrębnym podmiotem, a nie przedmiotem ustaleń dorosłych.
Fundacja postuluje, by jego perspektywa i potrzeby były rzeczywiście uwzględniane w postępowaniach dotyczących opieki. Nie oznacza to sprzeciwu wobec pieczy współdzielonej. Sprzeciw dotyczy uznawania jej za rozwiązanie preferowane niezależnie od okoliczności.
W Australii, gdzie od 20 lat piecza współdzielona była domyślną formą, którą się rozważało. Dwa lata temu się z tego wycofano – mówi Karolina Bury.
Stawką jest bezpieczeństwo dzieci, szczególnie tych, które znajdują się w rodzinach dotkniętych przemocą lub poważnym konfliktem. Karolina Bury przywołała w tym kontekście badania Instytutu Wymiaru Sprawiedliwości, według których w 60% analizowanych przypadków sądy nie badają historii przemocy domowej. Jej zdaniem może to wynikać między innymi z przeciążenia sądów, braku czasu lub niewystarczającej wiedzy pozwalającej właściwie ocenić sytuację rodzinną.
