Dlaczego Europejczycy coraz częściej wybierają partie nacjonalistyczne? Czy polski patriotyzm musi oznaczać niechęć do Unii Europejskiej? I dlaczego, mimo gospodarczego sukcesu ostatnich 35 lat, nie potrafimy zbudować wspólnej opowieści o Polsce? O nacjonalizmie, rosyjskiej wojnie informacyjnej, społecznych podziałach i patriotyzmie młodego pokolenia rozmawialiśmy w Radiu Kraków z prof. Dominiką Kasprowicz z Uniwersytetu Jagiellońskiego i prof. Łukaszem Danelem z Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie.
Czego dowiesz się z rozmowy:
Kraków po zamachu. Prof. Dominika Kasprowicz i prof. Łukasz Danel podkreślają, że służby zareagowały sprawnie, ale tragedia zachwiała poczuciem bezpieczeństwa mieszkańców.
Solidarność wystawiona na próbę. Pomoc udzielana rannym pokazała siłę wspólnoty. Eksperci zastanawiają się jednak, czy jedność przetrwa dłużej niż pierwsze dni po tragedii.
Dezinformacja pogłębia podziały. Kasprowicz przestrzega przed apatią i obojętnością, a Danel przed utratą zaufania do instytucji i podatnością na teorie spiskowe.
Nacjonalizm zyskuje zwolenników. Eksperci łączą jego popularność w Europie z niepewnością ekonomiczną, poczuciem braku wpływu i obawami o narodową tożsamość.
Patriotyzm młodych Polaków. Kasprowicz i Danel zwracają uwagę na potrzebę sprawczości, zaangażowania i praktycznego przygotowania do zagrożeń. Tegoroczne Święto Niepodległości skłania również do refleksji nad znaczeniem wspólnoty.
Posłuchaj rozmowy Jacka Bańki z prof. Dominiką Kasprowicz i prof. Łukaszem Danelem
W kontekście wojny kognitywnej prowadzonej przez Rosję pojawia się pytanie o wspieranie takich sił w Europie jak AfD czy Zjednoczenie Narodowe we Francji. To ugrupowania, które przynajmniej w sferze symbolicznej wracają do idei państwa narodowego. Jaką rolę w wojnie kognitywnej odgrywa model państwa narodowego, bardziej ekskluzywnego niż inkluzywnego?
Prof. Dominika Kasprowicz: Operacje hybrydowe prowadzone w przestrzeni informacyjnej, których narzędziem jest szeroko rozumiana manipulacja informacją, są dziś bardzo zróżnicowane. Umożliwiają to technologie, zwłaszcza algorytmy platform społecznościowych. Dlatego trudno jednoznacznie odpowiedzieć na pana pytanie. Przekaz kierowany do konkretnej osoby zależy od jej wyjściowej postawy. Platformy takie jak TikTok czy X są niestety dobrymi przykładami tego mechanizmu. Z całego spektrum postaw między państwem narodowym a państwem wieloetnicznym czy między Polską a Europą wybiera się fragmenty informacji i argumentów. Następnie łączy się je na miliony sposobów, tworząc przekaz najbardziej przekonujący dla danego odbiorcy. Jest to możliwe, ponieważ znane są nasze postawy, lęki i codzienne wybory.
Oczywiście przeciwstawienie państwa narodowego i wspólnoty ponadnarodowej w pewnym sensie porządkuje świat. Jednak w kontekście wojny kognitywnej trudno znaleźć takie strumienie komunikatów, które w klasyczny sposób stawiałyby Polskę w opozycji do Europy. Wspomniał pan o działaniach Federacji Rosyjskiej. Wiemy, że w odniesieniu do rosyjskiej napaści na Ukrainę i imperialnej polityki Rosji Polacy są co do zasady nastawieni bardzo negatywnie i ostrożnie. Oczywiście nie wszyscy, ale większość. To oznacza, że aby przekaz był skuteczny w polskiej przestrzeni informacyjnej, musi być bardziej wysublimowany.
Polska, która potrafi. O dumie, codzienności i nowym patriotyzmie
Prof. Łukasz Danel: Uważam, że model ekskluzywnego państwa narodowego, o którym pan wspomniał, odgrywa w wojnie kognitywnej fundamentalną, wręcz kluczową rolę. To model, w którym przynależność do wspólnoty definiuje się poprzez pochodzenie, religię czy określony sposób myślenia. Tworzy to bardzo podatny grunt dla wojny kognitywnej, bo pozwala dzielić społeczeństwo na tych, których uznaje się za prawdziwych członków wspólnoty, i tych, którzy rzekomo do niej nie pasują. Wystarczy później podsycać nieufność wobec różnych grup: mniejszości, migrantów, ludzi o innych poglądach czy doświadczeniach. To bardzo niebezpieczne, bo przeciwnik może wykorzystywać napięcia, które już istnieją, i wzmacniać je za pomocą odpowiednio dobranych narracji.
Badania nad rosyjskimi operacjami informacyjnymi pokazują właśnie taki mechanizm. Także w Polsce różne środowiska są podatne na narracje antyimigracyjne, antysystemowe i nacjonalistyczne. To grupy docelowe dla tych, którzy takie przekazy tworzą.
Nacjonalizm i strach. Dlaczego Europa skręca w prawo?
Czym są dziś rozczarowani Europejczycy, skoro stają się wyborcami Zjednoczenia Narodowego czy AfD?
Prof. Dominika Kasprowicz: Badania prowadzone wśród europejskich elektoratów, zarówno w całej Europie, jak i w wybranych państwach czy regionach Unii Europejskiej, oprócz zjawisk, o których powiedział przed chwilą pan profesor, wyraźnie podkreślają również niepewność ekonomiczną. Ważne są obawy związane z migracją, ale również utrata poczucia sprawstwa, czyli przekonanie, że nie mamy wpływu na to, co się dzieje. To czynniki, które pomagają wyjaśnić gwałtowny zwrot w stronę radykalnych propozycji antyeuropejskich, proetnicznych i pronarodowych.
Co te formacje obiecują Europejczykom?
Prof. Łukasz Danel: Wyróżniłbym trzy czynniki, trzy wymiary popularności partii skrajnie prawicowych. Pierwszy jest ekonomiczny, o czym wspomniała pani profesor. Chodzi o rosnące koszty życia, obawy o przyszłość i zatrudnienie, poczucie, że ciężka praca niekoniecznie przekłada się na poprawę jakości życia. Nie dotyczy to wyłącznie najuboższych, ale również klasy średniej, co pokazują badania.
Drugi wymiar jest polityczny. To przekonanie, że tradycyjne partie, partie głównego nurtu, przestały słuchać ludzi i rozwiązywać ich problemy. Polityka stała się zamkniętą domeną elit, które zajmują się własnymi sprawami i sporami. Trzeci wymiar jest kulturowy i tożsamościowy. Jest równie ważny. Chodzi o przekonanie części Europejczyków, że świat zmienia się zbyt szybko, że nie nadążają za tymi zmianami i tracą kontrolę nad otoczeniem, własną wspólnotą i tym, co rozumieją jako narodową tożsamość. Migracja staje się więc tematem bardzo politycznym, ale również elementem konfliktu tożsamościowego. Partie takie jak AfD, Zjednoczenie Narodowe i wiele innych ugrupowań tego nurtu bardzo skutecznie wykorzystują te obawy do własnych celów.
Polski patriotyzm 2025 – między romantyzmem a obywatelskością
Dziś wygląda na to, że zarówno AfD, jak i Zjednoczenie Narodowe idą po władzę. Jak to zmieni Europę? Jak to zmieni również Polskę?
Prof. Dominika Kasprowicz: Polityka międzynarodowa ma wiele płaszczyzn i wymiarów. Żmudnie budowane podstawy do tego, żeby między Polską a Niemcami, między Polakami a Niemcami istniały obszary do dyskusji, nawet na trudne tematy z przeszłości, mogą zostać bardzo szybko zniszczone. Nie ukrywam, że to mnie martwi. Również jako osobę czynnie zaangażowaną w budowanie wieloletnich programów i projektów, które służą takiej, czasem bardzo trudnej, wymianie perspektyw. Bo to, że się z kimś nie zgadzamy, nie oznacza, że ta osoba od razu jest naszym wrogiem.
Nadal ponad 80 procent Polaków opowiada się za obecnością we wspólnocie europejskiej. Tymczasem są formacje, które zmierzają w przeciwnym kierunku, jak AfD i Zjednoczenie Narodowe. Jaka przyszłość czeka Europę i Polskę?
Prof. Łukasz Danel: Przed nami w ogóle ciężki rok w polityce europejskiej. W ciągu najbliższych kilkunastu miesięcy będziemy mieli ważne wybory polityczne w Hiszpanii, we Włoszech, Francji i Polsce. Wszyscy zastanawiają się, w którym kierunku będzie to zmierzało. Wszyscy patrzą na Francję, ale wydaje mi się, że trzeba patrzeć znacznie szerzej. Wszystko to będzie wpływało na dalsze losy i kształt Unii Europejskiej, tego wielkiego projektu, którego jesteśmy częścią.
Przeżywamy coś na kształt renesansu nacjonalizmu w Europie. Historia daje nam wiele przykładów tego, do czego może to doprowadzić. Oby te scenariusze się nie powtórzyły. Musimy jednak o nich myśleć i zastanawiać się, co dalej, również z polskiej perspektywy.
Kto ma prawo nazywać się prawdziwym Polakiem?
Jak polski nacjonalizm ma się do europejskiego, którego przykładami są AfD czy Zjednoczenie Narodowe?
Prof. Dominika Kasprowicz: W najnowszych badaniach z 2026 roku wzięło udział ponad dwa tysiące dorosłych Polaków. To znamienne, że w wielu diagnozach, z powodu przyjętej granicy wieku, umykają nam poglądy, opinie i postawy najmłodszych osób. A one często różnią się diametralnie, również ze względu na różnice pokoleniowe. Ale wracając do pana pytania: czy polskie społeczeństwo się radykalizuje? Na wielu poziomach tak. Czy przełoży się to na radykalną zmianę kierunku politycznego w nadchodzących wyborach parlamentarnych? Ciągle mam nadzieję, że nie, że jesteśmy w stanie ten proces zatrzymać.
A polski nacjonalizm w porównaniu z europejskim?
Prof. Łukasz Danel: Myślę, że nasz nacjonalizm jest bardzo mocno zakorzeniony w historii. Sięga korzeniami XIX wieku, czasów, kiedy nie mieliśmy własnego państwa i zastanawialiśmy się, jak traktować naród, który tego państwa nie ma. Zawsze istniała tu pewna dychotomia. Mamy słynny spór Piłsudskiego i Dmowskiego, dwie różne wizje nie tylko państwa polskiego, ale przede wszystkim narodu polskiego.
Czy wspólnotę tworzą przede wszystkim język, kultura, religia i wspólna historia? Czy może wspólnota politycznego losu i odpowiedzialności za państwo? Mam wrażenie, że do dzisiaj tego sporu nie rozstrzygnęliśmy. On wciąż jest aktualny. Nadal spieramy się o to, czy jako Polacy jesteśmy przede wszystkim wspólnotą ludzi połączonych określoną tożsamością, czy wspólnotą obywateli, którzy mimo różnic mogą wspólnie decydować o własnym państwie. Dlatego postrzegam polski nacjonalizm jako bardzo mocno zakorzeniony w historii i odzwierciedlający ducha polskości. Chociaż oczywiście, jak inne nacjonalizmy, ma wiele punktów wspólnych z tym, co obserwujemy w państwach Europy Zachodniej.
Prof. Dominika Kasprowicz: Widzę tutaj zadanie nie tylko dla instytucji publicznych, ale również dla uniwersytetów, uczelni i mediów. Różnice w poglądach Dmowskiego, Piłsudskiego czy Daszyńskiego powinny być punktem wyjścia do refleksji nad naszą wspólną historią. Nie mogą jednak w żadnej mierze usprawiedliwiać sytuacji, w której współcześnie nie jesteśmy w stanie rozmawiać ze sobą jako obywatele tej samej wspólnoty, gminy miejskiej, wiejskiej czy po prostu państwa. Do takiej sytuacji nie wolno nam dopuścić.
Prof. Łukasz Danel: Tak, to spór o to, kto jest prawdziwym Polakiem. Jedna grupa odmawia drugiej prawa do reprezentowania polskości. I to jest w tym wszystkim najgroźniejsze. Tak samo było w czasach Piłsudskiego i Dmowskiego. Niewiele się od tamtej pory zmieniło. Spór o wartości staje się sporem o to, kto jest prawdziwym Polakiem. I właśnie to jest najniebezpieczniejsze.
Prof. Dominika Kasprowicz: To, o czym mówi pan profesor, przywołuje mi na myśl badania dotyczące zmieniających się priorytetów i wartości Polaków. Są to również badania panelowe, prowadzone na tych samych grupach respondentów. Co do zasady nasze wartości nie zmieniły się aż tak diametralnie w ostatniej dekadzie. Ale w ostatnich latach coraz większe znaczenie ma bezpieczeństwo, poczucie bezpieczeństwa jako wartość osobiście dla nas ważna. W kontekście tragedii, która wydarzyła się w Krakowie w ostatnią sobotę, ale również całej naszej rozmowy, to obszar, któremu powinniśmy się przyglądać.
Na każdym poziomie, od indywidualnego poczucia przynależności po poczucie sprawstwa, powinniśmy szukać sposobów, żeby zwiększać bezpieczeństwo odczuwane przez każdego z nas: Jana Kowalskiego, Dominikę Kasprowicz czy Jacka Bańkę.
Dlaczego nie cieszy nas polski sukces?
Przywołam teraz pytanie Sławomira Sochaja, autora książki „Ja nie miałem nic, ty nie miałaś nic”, która pokazuje sukces ostatnich ponad 35 pięciu lat - "Dlaczego nie potrafimy zbudować zgodnej opowieści o naszym sukcesie? Dlaczego złoty wiek nas nie bawi?".
Prof. Łukasz Danel: Bo różnie interpretujemy to, co wydarzyło się przez ostatnie 35 lat. Właściwie od samego początku, od Okrągłego Stołu. Nie zbudowaliśmy jednej wspólnej narodowej narracji. Nie potrafimy traktować przemian ustrojowych jako naszego wspólnego sukcesu. Cały czas istnieją dwie narracje. Jedna mówi o sukcesie, o demokratycznej zmianie, która dokonała się szybko i pokojowo. Z drugiej strony wciąż żywa jest narracja, zgodnie z którą był to zakulisowy spisek elit, które się ze sobą dogadały. Całe te 35 lat, a niedługo będzie ich już 40, to okres narastania sprzeczności i rozbieżności w interpretowaniu tego, co tak naprawdę wydarzyło się w Polsce.
Ale odnieśliśmy wielki sukces gospodarczy. Jesteśmy w G20, poziom życia jest dziś porównywalny z państwami, które jeszcze niedawno były daleko przed nami. Grecja i Portugalia są już chyba za nami, jesteśmy za Włochami i być może zrównamy się z nimi w ciągu kilku lat. A jednak ten złoty wiek nas nie cieszy. Dlaczego?
Prof. Dominika Kasprowicz: Czynniki ekonomiczne są istotne w procesach polaryzacji politycznej, podejmowania decyzji wyborczych czy radykalizacji, ale pamiętajmy, że poczucie przynależności i powody do dumy budują się na wielu poziomach. Zależą od punktu odniesienia, przynależności do grupy społecznej, miejsca zamieszkania i od doświadczeń, które pozwalają nam porównać, gdzie byliśmy, a gdzie jesteśmy.
Znamienna jest książka autora właściwie z mojego pokolenia, opisująca polskich milenialsów. To pokolenie miało wszelkie przesłanki, żeby się na Polskę obrazić. Kiedy kończyliśmy studia wyższe, które były wtedy naturalnym wyborem, bezrobocie sięgało prawie 20 procent. Był to jeszcze okres przed wejściem Polski do Unii Europejskiej. Masowa emigracja zarobkowa, odpływ wykształconych ludzi, stały się doświadczeniem większości osób z mojego rocznika studiów.
Wiele lekcji pozostawało wtedy do odrobienia. Potrzeba było wytrwałości, cierpliwości, czasem odrobiny szczęścia, żeby doczekać momentu, w którym Polska wchodzi do G20, a poziom naszego życia się poprawia. Ale nadal pozostają rażące, kłujące w oczy nierówności społeczne i dysproporcje, o których politycy różnych szczebli czasami, jak się wydaje, zapominają. Myślę o wysokim poziomie ubóstwa jak na państwo należące do G20 i mające tak dobre wskaźniki rozwoju społecznego. Myślę o zwiększającej się polaryzacji, o białych plamach transportowych. Mamy jeszcze długą listę spraw, którymi powinniśmy się zająć, żeby ludzie mieli poczucie sprawstwa i nie czuli się wykluczeni. Dopiero wtedy poczucie bezpieczeństwa i narodowej dumy będzie mogło stać się udziałem większości społeczeństwa.
Patriotyzm w XXI wieku. Prof. Janusz Majcherek: „Mit o masowym oporze zbrojnym może być moralnym szantażem"”
Patriotyzm przeciwko Europie?
Wielkim projektem polskiej inteligencji było członkostwo w NATO i Unii Europejskiej. Dlaczego dziś część z nas buduje swój model patriotyzmu w opozycji do Wspólnoty Europejskiej?
Prof. Łukasz Danel: To bardzo dobre, a zarazem trudne pytanie, na które chyba wszyscy chcielibyśmy znać odpowiedź. Zwłaszcza że dotyczy ono głównie ludzi młodych, którzy urodzili się już w rzeczywistości po wejściu Polski do NATO i Unii Europejskiej. Oczywiście znają historię, uczą się jej, ale chyba nie do końca potrafią wyciągać z niej właściwe wnioski. Wiem to choćby na podstawie częstych rozmów z moimi studentami. Ich perspektywa niejednokrotnie jest dla mnie bardzo zaskakująca, a wręcz smutna.
Z drugiej strony, jak mówiła pani profesor, inaczej wygląda to w statystykach, w których wypadamy świetnie, a inaczej w rzeczywistości, zwłaszcza kiedy wyjedziemy z dużego miasta na prowincję. Tam rzeczywistość nie wygląda aż tak pozytywnie, jak mogłoby się wydawać. Myślę również, że jako naród nigdy nie potrafiliśmy do końca świętować sukcesów. Raczej obchodzimy rocznice nieudanych powstań i wojen. Nie potrafimy chyba w pełni docenić tego, co mamy. Może to trochę nasza narodowa przywara.
Prof. Dominika Kasprowicz: Naturalnym atrybutem młodości jest potrzeba i chęć buntu wobec istniejącego porządku. Krytyka wspólnoty, polityki, państwa czy Unii Europejskiej nie musi stać w sprzeczności z chęcią pozostania w tej wspólnocie i pracowania na rzecz jej poprawy. Myślę, że trudność polega na tym, czy młode pokolenie ma poczucie, że jest słuchane i słyszane. Czy ma poczucie sprawstwa w sprawach dotyczących wspólnoty lokalnej lub krajowej. Jeśli spojrzymy na statystyki uczestnictwa w wyborach i inne klasyczne formy aktywności obywatelskiej, zobaczymy zróżnicowany obraz. Ostatnie wybory pokazały jednak bezprecedensową aktywizację.
Zarówno prezydenckie, jak i parlamentarne.
Prof. Dominika Kasprowicz: Tak, bezprecedensową. Nie zmienia to jednak faktu, że nadal dostrzegamy apatię i brak zainteresowania tym, żeby włączyć się w system, zmieniać go od środka i budować coś lepszego.
Badacze z UJ zbadali polski patriotyzm. Od gloryfikacji do krytyki
Młodzi patrioci. Zamiast deklaracji — działanie
Kim jest więc ten młody patriota, student profesora Danela?
Prof. Łukasz Danel: To osoba zatroskana o losy swoje i swoich najbliższych. Ktoś, kto nie do końca czuje się swobodnie w trudnej i pod wieloma względami skomplikowanej rzeczywistości, w której żyje. Nie zawsze rozumie zmiany zachodzące wokół niego, także te, które przychodzą do nas z Zachodu, jeśli można użyć takiego określenia. Zmiany będące również skutkami ubocznymi globalizacji. Myślę więc, że to osoba poszukująca swojego miejsca, starająca się najlepiej, jak potrafi, zrozumieć świat, w którym żyje. Świat charakteryzujący się bardzo szybkim tempem zmian, w którym niejednokrotnie brakuje czasu na refleksję.
A młody patriota, student Dominiki Kasprowicz?
Prof. Dominika Kasprowicz: Osoby studiujące, z którymi pracuję na co dzień, to co do zasady fantastyczni ludzie. Mimo wspomnianej wcześniej niechęci do angażowania się w tradycyjne formy uczestnictwa obywatelskiego są otwarci na świat, pracowici, chłonni różnych perspektyw i na swój sposób zaangażowani.
Popracowałabym nad tym, żeby docierać do młodszego pokolenia, umownego pokolenia Z, właśnie w tych obszarach, w których jest ono aktywne. Trzeba tam kierować komunikaty i dawać młodym ludziom narzędzia wzmacniające ich poczucie sprawstwa. Może trochę na marginesie opowiem o własnym doświadczeniu, które bardzo wzmocniło moje osobiste poczucie sprawstwa. Chodzi o udział w szkoleniu „wGotowości”, oferowanym przez Ministerstwo Obrony Narodowej. W grupie, w której uczestniczyłam, ponad połowę stanowiły osoby młode, na oko z pokolenia Z.
Willa Decjusza również organizowała takie działania?
Prof. Dominika Kasprowicz: Angażujemy się także w lokalne działania związane z kulturą i zabytkowymi obiektami, ale teraz mówię o swoim osobistym doświadczeniu. Zapisałam się, chyba jako jedna z pierwszych osób, na szkolenie odbywające się na terenie Krakowa. Byłam bardzo zaskoczona. Lało, było bardzo zimno, bo to chyba był luty tego roku. Połowę uczestników stanowiły osoby po pięćdziesiątce. Ja byłam właściwie jedyną osobą reprezentującą średnie pokolenie. Reszta to byli ludzie młodzi. Organizacja, atmosfera i te osiem godzin, tylko osiem godzin, zaowocowały moim zdaniem czymś nie do przecenienia. Później rozmawiałam z uczestnikami. Nie mogłam się powstrzymać i przeprowadziłam takie krótkie wywiady, kiedy kończyliśmy pobyt na poligonie. Miałam wrażenie, że wszyscy mieli bardzo podobne, pozytywne odczucia.
Nawet jeśli dostajemy do ręki tylko drobne, praktyczne narzędzia, dzięki którym czujemy się odrobinę bezpieczniej, to ma ogromne znaczenie. Wiemy, jak zareagować, gdzie się schronić, co mieć w plecaku. To sprawia, że poczucie lęku od razu spada. Myślę, że od tego należałoby zacząć, a później kontynuować takie działania z tymi, którzy chcą się angażować i na pewno mają odpowiednie zdolności, inteligencję i chęci.
Czy możemy więc powiedzieć, że najmłodsi budują swój model patriotyzmu właśnie na byciu w gotowości?
Prof. Łukasz Danel: W takich czasach żyjemy i chyba jest to trochę nieuniknione. Myślę, że dla młodych ludzi jest to również mocno zaskakujące, że dzisiaj bycie w gotowości stało się czymś niezbędnym. Jeszcze kilka lat temu chyba nikt nie myślał, że tak szybko znajdziemy się w takiej sytuacji.
Cała rozmowa do posłuchania w załączonym dźwięku.
