Relacje z zamachu na Rynku Głównym w Krakowie wywołały pytania nie tylko o granice dziennikarskiej etyki, ale również o to, czy obowiązujące zasady nadążają za współczesnymi mediami. – Te wszystkie kodeksy etyczne, które funkcjonują, dawno się przedawniły – ocenia prof. Aldona Guzik, socjolożka mediów z Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej. Jej zdaniem dokumenty tworzone w czasach dominacji prasy i telewizji nie uwzględniają w wystarczającym stopniu rzeczywistości, w której o zasięgach informacji decydują algorytmy, emocje i walka o uwagę odbiorców.
Czego dowiesz się z rozmowy?
-
Dlaczego relacje z zamachu na Rynku Głównym w Krakowie wywołały dyskusję o granicach etyki dziennikarskiej?
-
Jak pogoń za szybkością informacji i polityczne podziały wpływają na sposób relacjonowania tragedii?
-
Dlaczego obowiązujące kodeksy etyki mediów, zdaniem prof. Aldony Guzik, wymagają aktualizacji?
-
Jaką odpowiedzialność za rozpowszechnianie drastycznych materiałów i niepotwierdzonych informacji powinny ponosić platformy cyfrowe?
Posłuchaj audycji
Relacje z zamachu w Krakowie. Szybkość informacji kontra rzetelność
Informacje o zamachu na Rynku Głównym w Krakowie błyskawicznie obiegły Polskę i świat. O wydarzeniach informowały zarówno media lokalne i ogólnopolskie, jak i zagraniczne redakcje, między innymi BBC, CNN czy „The Guardian”.
Zdaniem prof. Aldony Guzik tragedia pokazała zarówno możliwości współczesnych mediów, jak i problemy, z którymi coraz trudniej sobie radzą.
– Wielu dziennikarzy starało się oddzielić fakty od fake newsów i pogłosek, które się pojawiły. Media informowały również o bohaterstwie. Z drugiej strony ujawniła się nierównowaga między szybkością a rzetelnością informowania – zauważa socjolożka.
W internecie szybko zaczęły krążyć niepotwierdzone informacje, między innymi dotyczące liczby sprawców i ofiar zamachu. Tradycyjne redakcje próbowały je weryfikować i prostować, ale – jak ocenia rozmówczyni Radia Kraków – była to nierówna walka.
Problemem stała się również polityczna interpretacja tragedii. Prof. Guzik zwraca uwagę na relację Telewizji Republika, która spotkała się z licznymi skargami do Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji oraz krytyką środowiska dziennikarskiego.
– Faktycznie było to pewne przekroczenie zasad etycznych. Natomiast z perspektywy etyki mediów ten problem nie dotyczy wyłącznie jednej stacji. Chodzi o szersze zjawisko, w którym redakcje coraz częściej stają się uczestnikami konfliktu politycznego, a w efekcie również społecznego – tłumaczy.
Śledztwo ws. wypowiedzi na antenie Telewizji Republika po zamachu w Krakowie
Drastyczne obrazy i medialne widowisko. Czy zasady etyki wymagają zmian?
Jednym z najbardziej kontrowersyjnych elementów relacji z zamachu było pokazywanie rannych i prowadzonych na miejscu akcji ratunkowych. W rozmowie zwrócono uwagę na obecność tych obrazów w telewizyjnych kadrach, także za plecami relacjonującego wydarzenia dziennikarza.
Zdaniem prof. Guzik takie sytuacje powinny stać się przedmiotem zainteresowania instytucji odpowiedzialnych za nadzór nad mediami. Socjolożka uważa również, że obowiązujące kodeksy etyczne nie odpowiadają już w pełni współczesnym warunkom pracy dziennikarzy.
– O odbiorze współczesnych mediów decydują algorytmy, sztuczna inteligencja, przyciąganie uwagi i robienie ze wszystkiego medialnego widowiska, pewnego show, rozrywki – wskazuje.
Przypomina, że dokumenty regulujące zasady etyki dziennikarskiej powstawały w rzeczywistości zdominowanej przez prasę i telewizję. Dziś informacje tworzą i rozpowszechniają nie tylko zawodowi dziennikarze, ale również zwykli użytkownicy internetu.
Według rozmówczyni Radia Kraków potrzebna jest aktualizacja kodeksów etycznych, a także szersza dyskusja o odpowiedzialności prawnej mediów.
– Pokazywanie zdjęć sprawcy, emocjonalne nagłówki, spekulacje, wybiórczy dobór komentatorów – to wszystko musimy przepracować na poziomie etyki, ale też odpowiedzialności systemu medialnego – podkreśla.
„Skandaliczne”. Medioznawczyni ostro ocenia relację Tomasza Sakiewicza ze strzelaniny w Krakowie
Media społecznościowe i algorytmy. Kto odpowiada za rozpowszechnianie drastycznych treści?
Współczesne redakcje konkurują nie tylko ze sobą, ale również z użytkownikami mediów społecznościowych, którzy mogą publikować nagrania z miejsca tragedii niemal natychmiast. Materiały te bywają brutalne, niezweryfikowane i pozbawione szerszego kontekstu.
Prof. Guzik zwraca uwagę, że pogoń za pierwszeństwem i zainteresowaniem odbiorców może prowadzić do ograniczania weryfikacji informacji oraz coraz bardziej emocjonalnego sposobu relacjonowania wydarzeń.
– Wydaje mi się, że wydarzenia w Krakowie stanowią studium przypadku pokazujące potrzebę wypracowania nowego modelu odpowiedzialności medialnej – ocenia.
Jej zdaniem odpowiedzialność nie może spoczywać wyłącznie na dziennikarzach. Powinna obejmować również platformy cyfrowe i mechanizmy algorytmiczne, które wpływają na rozpowszechnianie treści.
Socjolożka wskazuje także na potrzebę zmiany sposobu opowiadania o tragediach. Przywołuje amerykańskie inicjatywy zachęcające media do skupiania uwagi na ofiarach i osobach, które niosły pomoc, zamiast na sprawcy.
Takie podejście ma ograniczać ryzyko naśladownictwa podobnych czynów i przeciwdziałać nadawaniu napastnikom rozgłosu.
Choć zamach w Krakowie ujawnił wiele problemów związanych z relacjonowaniem sytuacji kryzysowych, prof. Guzik dostrzega również pozytywne aspekty pracy mediów – przede wszystkim szybką reakcję, próby weryfikowania pogłosek oraz informowanie o ludziach, którzy pomagali poszkodowanym.
