Azyl nie jest jedną instytucją, ale całym zestawem rozwiązań prawa międzynarodowego — od ochrony terytorialnej po status uchodźcy. Sprawa Zbigniewa Ziobry pokazuje nam, jak bardzo znaczenie ma to, którą formę ochrony państwo faktycznie przyznaje. Czy azyl zawsze oznacza realną barierę przed wydaniem? O tym rozmawialiśmy na antenie Radia Kraków z dr Marcinem Marcinko, szefem Ośrodka Międzynarodowego Prawa Humanitarnego i Praw Człowieka Uniwersytetu Jagiellońskiego.
-
„Azyl polityczny” to pojęcie publicystyczne, w prawie międzynarodowym funkcjonuje azyl terytorialny.
-
Udzielenie azylu jest suwerenną decyzją państwa i ma wyraźny wymiar polityczny.
-
Azyl nie jest regulowany prawem unijnym, nawet jeśli dotyczy obywateli UE.
-
Europejski Nakaz Aresztowania może kolidować z azylem, ale ostateczna decyzja należy do sądów.
-
Status uchodźcy i azyl to dwie różne instytucje, niosące odmienne skutki prawne.
Posłuchaj rozmowy Patryka Kubiaka z dr. Marcinem Marcinko.
Czym w ogóle jest azyl i dlaczego mówi się o nim „polityczny”
Dr Marcinko zwraca uwagę, że pojęcie „azyl polityczny” funkcjonuje głównie w języku mediów i debaty publicznej, nie istnieje jednak w prawie międzynarodowym jako odrębna instytucja. Z punktu widzenia prawa mowa jest o azylu terytorialnym lub dyplomatycznym. W tym przypadku Zbigniewa Ziobry chodzi o azyl terytorialny, ponieważ osoba, która się o niego ubiega, przebywa na terytorium innego państwa i prosi je o ochronę przed działaniami własnego kraju:
W prawie międzynarodowym mówimy o azylu terytorialnym i względnie o azylu dyplomatycznym. Określenie azyl polityczny ma raczej opisywać charakter obaw — wskazywać na prześladowanie na tle politycznym, a nie na zarzuty o charakterze kryminalnym
Ekspert podkreśla, że azyl terytorialny nie jest instytucją szczegółowo uregulowaną w żadnym traktacie międzynarodowym. Funkcjonuje w prawie zwyczajowym i pozostaje wyrazem suwerennej decyzji państwa, które go udziela. Taka decyzja zawsze ma wymiar polityczny i nie podlega automatycznej kontroli innych państw. Co więcej, państwo może w każdej chwili taką ochronę cofnąć, ponieważ nie wiąże się ona z rozbudowanymi konsekwencjami prawnymi.
Zbigniew Ziobro uzyskał azyl polityczny na Węgrzech
Azyl a Unia Europejska – brak wspólnych ram prawnych
Rozmówca zaznacza, że fakt przynależności Polski i Węgier do Unii Europejskiej nie zmienia zasad udzielania azylu. Prawo unijne nie reguluje tej instytucji, dlatego obywatel jednego państwa członkowskiego może ubiegać się o azyl w innym. W tym sensie azyl pozostaje całkowicie poza systemem unijnym i opiera się wyłącznie na prawie międzynarodowym.
To jest jeden z tych obszarów, w których integracja europejska się kończy, a zaczyna klasyczne prawo międzynarodowe
- mówi gość Radia Kraków.
W ocenie eksperta kluczowym problemem prawnym jest relacja między azylem a europejskim nakazem aresztowania. ENA jest instrumentem skuteczniejszym niż klasyczna ekstradycja i opiera się na bezpośredniej współpracy sądów państw członkowskich. W sytuacji, gdy zostałby wystawiony, to sąd państwa, w którym przebywa osoba objęta ochroną, musiałby bardzo dokładnie zbadać charakter zarzutów. Decydujące byłoby ustalenie, czy mamy do czynienia z przestępstwami o charakterze kryminalnym, czy też z działaniami, które mogą mieć podłoże polityczne:
Jeżeli sąd uzna, że mamy do czynienia z czystymi zarzutami kryminalnymi, ochrona polityczna przestaje mieć znaczenie.
%artcle_3709951%
Równość państw i polityczny charakter ochrony
Azyl terytorialny wynika bezpośrednio z zasady równości państw w prawie międzynarodowym. Jeżeli jedno państwo decyduje się udzielić ochrony, inne państwa nie mają instrumentów, by taką decyzję podważyć wprost. W praktyce oznacza to, że azyl może skutecznie chronić przed wydaniem osoby państwu, które się o to ubiega, niezależnie od presji politycznej.
Marcin Marcinko unika ocen politycznych dotyczących sytuacji w Polsce, ale porządkuje samo pojęcie prześladowania. Zwraca uwagę, że jest ono precyzyjniej zdefiniowane w kontekście statusu uchodźcy niż azylu. Prześladowanie nie musi oznaczać bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia. Może przyjmować formę systematycznych szykan, nękania czy działań władz, które w istotny sposób utrudniają normalne funkcjonowanie osoby, zwłaszcza gdy mają związek z jej poglądami politycznymi.
Prawnik: Działania w sprawie Romanowskiego poza naszym krajem? Mielibyśmy wojnę polsko-węgierską
Azyl a status uchodźcy – dwie różne instytucje
Ekspert wyraźnie rozróżnia azyl od statusu uchodźcy. Status uchodźcy jest statusem prawnym, ściśle regulowanym przez Konwencję genewską i wiąże się z rozbudowanymi konsekwencjami prawnymi. Jedną z przeszkód do jego uzyskania są poważne zarzuty kryminalne. Azyl natomiast ma charakter bardziej polityczny i ogranicza się głównie do ochrony przed wydaniem.
Status uchodźcy pociąga za sobą znacznie dalej idące konsekwencje prawne. Azyl natomiast to przede wszystkim ochrona przed wydaniem i możliwość przebywania na terytorium państwa, które go udzieliło
- tłumaczy dr Marcinko.
W przypadku nadania statusu uchodźcy możliwe jest uzyskanie tzw. genewskiego dokumentu podróży, który umożliwia przemieszczanie się między państwami, z wyjątkiem kraju, który poszukuje danej osoby. Ekspert uważa, że nie jest jednak jasne, jaki dokładnie status został nadany w tym przypadku i czy będzie on utrzymany.
Paweł Śliz (Polska 2050): Zbigniew Ziobro ma czego się obawiać. On jest tchórzem
