Granitowy kontrabas, misternie rzeźbione krzyże, kamienne głazy z podobiznami przewodników i nagrobki zaprojektowane przez artystów – cmentarz na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem jest nie tylko miejscem spoczynku ludzi zasłużonych dla Polski, kultury i Tatr, ale także wyjątkową galerią sztuki pod niebem. Wśród około 500 grobów na tym niewielkim cmentarzu pod Giewontem znajdują się mogiły pisarzy, rzeźbiarzy, przewodników tatrzańskich, ratowników górskich i sportowców. Wiele nagrobków to indywidualne dzieła sztuki.
Pęksowy Brzyzek w Zakopanem. Niezwykłe nagrobki, które są dziełami sztuki
Zabytkowa nekropolia przy ulicy Kościeliskiej wyróżnia się na tle innych polskich cmentarzy przede wszystkim różnorodnością form nagrobnych. Wykonane z drewna, kamienia i metalu pomniki często nawiązują do zawodów, zainteresowań i twórczości pochowanych osób. Niektóre przypominają rzeźby, inne góralskie kapliczki, a jeszcze inne są prostymi, ale wymownymi symbolami związku z Tatrami.
Jednym z najbardziej charakterystycznych jest nagrobek lutnika Franciszka Marduły w kształcie granitowego kontrabasu. Instrument przypomina o jego muzycznej pasji i pracy związanej z budową instrumentów. Inny charakter ma mogiła Władysława Hasiora. Jej nagrobek swoją formą i symboliką nawiązuje do charakterystycznej twórczości artysty.
Na szczególną uwagę zasługują również groby dwóch wybitnych rzeźbiarzy związanych z Zakopanem – Antoniego Kenara i Antoniego Rząsy. Pomnik na mogile Kenara wykonał Rząsa, który był jego uczniem. Z kolei nagrobek Rząsy zdobi rzeźbiarska kompozycja Władysława Hasiora. To swoista artystyczna opowieść o zakopiańskim środowisku rzeźbiarskim, w którym kolejne pokolenia twórców kształtowały się pod okiem swoich mistrzów.
Swoje szczególne miejsce na Pęksowym Brzyzku mają również przewodnicy tatrzańscy i ratownicy górscy, których nagrobki przypominają o ich wieloletniej służbie w górach. Na mogile legendarnego przewodnika Stanisława Gąsienicy-Byrcyna ustawiono okazały granitowy głaz z wyrzeźbioną podobizną zmarłego. Wśród innych nagrobków można dostrzec motywy nawiązujące do górskiej profesji i tatrzańskiego krajobrazu. Są one świadectwem związku pochowanych z górami, którym poświęcili życie.
Odmienny, ale równie charakterystyczny jest grób Jana Krzeptowskiego-Sabały – słynnego góralskiego gawędziarza, muzyka i przewodnika, nazywanego Homerem Tatr. Jego opowieści i muzyka stały się ważną częścią legendy dawnego Podhala. Mogiłę zdobi misternie rzeźbiony drewniany krzyż, nawiązujący do podhalańskiej tradycji snycerskiej.
Wśród pochowanych na nekropolii wybitnych przedstawicieli polskiej kultury są poeci Kazimierz Przerwa-Tetmajer i Władysław Orkan oraz autor książek dla dzieci Kornel Makuszyński. Grób malarza i architekta Stanisława Witkiewicza, twórcy stylu zakopiańskiego, wyróżnia się elementami architektonicznymi nawiązującymi do stworzonego przez niego stylu.
Na Pęksowym Brzyzku spoczywa wiele osób zasłużonych dla poznawania i eksploracji Tatr. Pochowany jest tu doktor Tytus Chałubiński, lekarz, przyrodnik i jeden z twórców popularności Zakopanego jako miejscowości klimatyczno-leczniczej. Swoje mogiły mają pionierzy przewodnictwa tatrzańskiego, m.in. Maciej Sieczka i Jędrzej Wala, a także taternicy, badacze i popularyzatorzy gór: Zofia Radwańska-Paryska, Witold Paryski i taternik Jan Długosz. Spoczywają tu również narciarze i kurierzy tatrzańscy z czasów II wojny światowej – Helena Marusarzówna i jej brat Stanisław Marusarz. Na cmentarzu znajdują się także mogiły ratowników TOPR.
Nie wszystkie osoby upamiętnione na Pęksowym Brzyzku rzeczywiście tam spoczywają. Nekropolia ma również groby symboliczne, poświęcone ludziom, których losy rozdzieliły z Tatrami i rodzinnym miastem. Należą do nich m.in. generał Mariusz Zaruski, twórca Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego, który zmarł w sowieckim więzieniu w Chersoniu, himalaista Maciej Berbeka, który zginął podczas wyprawy na Broad Peak, etnograf Bronisław Piłsudski, a także pisarz i artysta Stanisław Ignacy Witkiewicz, znany jako Witkacy. Symboliczny grób ma tu również wybitny narciarz i taternik Bronisław Czech, który zmarł z wycieńczenia w niemieckim obozie koncentracyjnym Auschwitz 1944 r.
Wyjątkowy charakter cmentarza podkreśla również jego otoczenie. Na kamiennym murze znajduje się napis: „Ojczyzna to ziemia i groby. Narody tracąc pamięć, tracą życie. Zakopane pamięta”.
Najstarszy zakopiański cmentarz powstał w 1851 r. z inicjatywy pierwszego tutejszego proboszcza, księdza Józefa Stolarczyka. Grunt pod nekropolię przekazał góral Jan Pęksa. Nazwa pochodzi od jego nazwiska, natomiast słowo „brzyzek” w gwarze podhalańskiej oznacza urwisko nad potokiem. W 1931 r. nekropolia została uznana za zabytek.
Dziś Pęksowy Brzyzek jest jednym z najważniejszych zabytków Zakopanego. Odwiedzający mogą tu nie tylko zapalić znicz na grobach ludzi zasłużonych dla polskiej kultury i Tatr, ale także podziwiać wyjątkowe pomniki, będące świadectwem talentu kilku pokoleń zakopiańskich artystów i rzemieślników. Wśród drewnianych krzyży, kamiennych rzeźb i metalowych kompozycji historia poszczególnych osób splata się z historią całego regionu. Na tej niewielkiej przestrzeni Tatry są obecne nie tylko w biografiach pochowanych, ale również w kamieniu, drewnie i symbolach, którymi upamiętniono ich życie.
