Tragedia na krakowskim Rynku sprawiła, że wielu z nas zaczęło zadawać sobie pytania o bezpieczeństwo. Jak długo może utrzymywać się społeczny niepokój? Dlaczego jedni intensywnie śledzą kolejne doniesienia, a inni świadomie odcinają się od informacji? Jak rozpoznać granicę między naturalną ostrożnością a lękiem, który zaczyna ograniczać codzienne życie? I co pomaga odzyskać poczucie bezpieczeństwa? O psychologicznych konsekwencjach tragedii, mechanizmie naśladownictwa, psychologii zbrodni i sposobach odzyskiwania poczucia bezpieczeństwa rozmawiamy z psychologiem i psychoterapeutą Marcinem Szafrańskim. Zaprasza Wioletta Gawlik.
Posłuchaj rozmowy:
Dlaczego boimy się świata, który nagle przestał być przewidywalny? Psychologia zbiorowego strachu
Tragedia na krakowskim Rynku wywołała nie tylko wstrząs i współczucie dla poszkodowanych, ale także niepokój o własne bezpieczeństwo. Dlaczego dramatyczne wydarzenia tak silnie oddziałują na naszą psychikę, nawet jeśli nie byliśmy ich bezpośrednimi świadkami? Jak rodzi się zbiorowy strach i czy możemy się nim wzajemnie zarażać? O tym w specjalnym wydaniu „Wieczornej Terapii” rozmawiamy z psychologiem i psychoterapeutą Marcinem Szafrańskim.
Nasz mózg nie lubi nieprzewidywalności
Poczucie bezpieczeństwa w dużej mierze opiera się na przekonaniu, że potrafimy przewidywać otaczającą nas rzeczywistość. Nasz mózg nieustannie próbuje antycypować zdarzenia i przygotowywać nas na to, co może się wydarzyć. Nagła tragedia burzy ten porządek. Jest zaskakująca, trudna do wyjaśnienia i wymyka się naszej kontroli. Właśnie dlatego może wydawać się szczególnie zagrażająca.
W takich sytuacjach uruchamia się również potrzeba odzyskania wpływu na rzeczywistość. Szukamy informacji, analizujemy okoliczności, próbujemy zrozumieć przyczyny zdarzenia i zastanawiamy się, czy można było mu zapobiec. Towarzyszy temu między innymi iluzja kontroli – przekonanie, że jesteśmy w stanie zapanować nad sytuacjami, na które w rzeczywistości nie mamy wpływu.
Strach, którym możemy się zarazić
Lęk nie zawsze jest wyłącznie indywidualnym doświadczeniem. Jesteśmy istotami społecznymi, obserwujemy reakcje innych ludzi i na ich podstawie oceniamy, czy znajdujemy się w niebezpieczeństwie. Kiedy widzimy, że nasze otoczenie odczuwa strach, sami możemy zacząć postrzegać rzeczywistość jako bardziej zagrażającą.
Ten mechanizm wzmacniają media, szczególnie społecznościowe, w których informacje i emocjonalne reakcje rozchodzą się bardzo szybko. W ten sposób może dochodzić do wtórnego pobudzania lęku i podtrzymywania poczucia zagrożenia nawet wtedy, gdy nie ma bezpośrednich przesłanek, by obawiać się kolejnych zdarzeń.
Psycholog zwraca jednak uwagę, że emocje mogą działać również w przeciwnym kierunku. Współczucie, solidarność, wzajemna troska i zwykłe pytanie o to, czy nasi bliscy są bezpieczni, pomagają odbudowywać więzi społeczne i poczucie wspólnoty.
Czy tragedia może stać się inspiracją do naśladowania?
W rozmowie pojawia się również kwestia naśladownictwa i ryzyka, że nagłośnione akty przemocy mogą stać się dla kogoś wzorcem. Marcin Szafrański podkreśla, że samo zetknięcie się z informacją o zbrodni nie oznacza, że ktoś będzie chciał ją powtórzyć. Psychologiczne uwarunkowania takich zachowań są znacznie bardziej złożone.
Nie istnieje jeden mechanizm, który pozwalałby jednoznacznie przewidzieć, kto dopuści się przemocy. Niepokojące sygnały, takie jak utrwalona nienawiść wobec innych ludzi czy fascynacja agresją, nie przesądzają o przyszłych zachowaniach, ale mogą być powodem do uważniejszego przyjrzenia się sytuacji.
Czy świadek tragedii może doświadczyć traumy?
Osoby, które bezpośrednio obserwowały dramatyczne wydarzenie, mogą doświadczać silnych reakcji stresowych, także tych, które pojawiają się dopiero po pewnym czasie. Nie każda osoba reaguje jednak w ten sam sposób. Wiele zależy od indywidualnych predyspozycji, poczucia zagrożenia i okoliczności zdarzenia.
Ważne jest również rozróżnienie między doświadczeniem bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia a emocjonalnym poruszeniem wywołanym przez medialne doniesienia. To drugie może być bardzo silne, ale nie należy automatycznie nazywać go traumą.
