Niedziela, 22 lis 3 °C Jakość powietrza: Bardzo dobra Na antenie
Menu dostępności (CTRL+U)
Zmień kontrast
Podświetl linki
Zatrzymaj animacje
Powiększ tekst
Szerokość tekstu
Wysokość linii
Resetuj ustawienia

Pranie mózgu (brainwashing): jak działa i kto jest na niego podatny?

Brainwashing, czyli pranie mózgu – budzi lęk, fascynację i wiele mitów. Czym właściwie jest, a czym na pewno nie jest? Jakie mechanizmy sprawiają, że jedni ulegają manipulacji, a inni potrafią się jej przeciwstawić? W "Wieczornej Terapii" wyjaśniamy, skąd wzięło się pojęcie brainwashingu, dlaczego tak często funkcjonuje w obiegu społecznym, oraz jakie formy przemocy – psychicznej, fizycznej i środowiskowej – mogą prowadzić do radykalnej zmiany czyichś przekonań. Rozmawiamy o izolacji, kontroli, manipulacji emocjonalnej, a także o tym, jak działają sekty i systemy totalitarne. Zastanawiamy się też, czy można rozpoznać sygnały ostrzegawcze i uchronić się przed wejściem w relacje lub do grupy, które stopniowo odbierają autonomię. W „Wieczornej Terapii” próbujemy odczarować jedno z najbardziej tajemniczych i nadużywanych pojęć współczesnej kultury, pojęcie brainwashingu. Rozmawiają Marcin Szafrański i Wioletta Gawlik.

Pranie mózgu (brainwashing): jak działa i kto jest na niego podatny?
pexels.com

Posłuchaj rozmowy:

„Brainwashing” to nie termin z psychologicznego podręcznika

W psychologii nie ma potrzeby wyodrębniania brainwashingu jako osobnej kategorii naukowej – bo zjawiska, które ludzie nim opisują, da się wyjaśniać znanymi mechanizmami:

W praktyce „brainwashing” bywa używany bardzo szeroko: od brutalnych metod stosowanych w systemach opresyjnych, po to, co „robią z nami media, politycy czy influencerzy”. I tu pojawia się problem: brak jednej, precyzyjnej definicji.

Co wyróżnia „pranie mózgu” od zwykłej manipulacji?

Jeśli już używać tego słowa sensownie, to raczej tam, gdzie pojawia się element przymusu i przemocy (nie tylko psychicznej). W najbardziej klasycznym rozumieniu chodzi o sytuacje, w których osoba na początku zdecydowanie się opiera, nie zgadza się, a mimo to – pod naciskiem – zaczyna zmieniać postawy, zachowanie lub deklaracje.

Skąd w ogóle wzięło się to pojęcie?

Brainwashing zaczął funkcjonować szerzej w latach 50. XX wieku, m.in. w kontekście wojny koreańskiej i historii o amerykańskich żołnierzach, którzy pod wpływem brutalnych oddziaływań mieli zmieniać poglądy. Ten wątek do dziś buduje „aurę tajemniczości” wokół terminu – choć, jak zaznacza gość audycji, nie ma w tym magii ani „tajnych technik”, tylko znane mechanizmy działające w skrajnych warunkach.

Skuteczność? To wcale nie takie proste

Jedno z kluczowych pytań brzmi: czy zmiana jest trwała, czy tylko „na pokaz” – żeby uniknąć cierpienia lub konsekwencji. Nawet jeśli ktoś zaczyna powtarzać narzucone treści, nie musi to oznaczać realnej zmiany przekonań. Z drugiej strony, długotrwałe powtarzanie cudzych tez może uruchamiać mechanizmy, które zwiększają ryzyko „oswojenia” tego, co wcześniej było odrzucane.

Gdzie ludzie najczęściej widzą dziś „brainwashing”?

To słowo bywa nadużywane, ale też opisuje realne ryzyko silnego wpływu:

  • systemy totalitarne i sytuacje opresyjne (przymus, izolacja, zastraszanie),

  • sekty i radykalne grupy (silna spójność wewnętrzna, zależność od lidera),

  • relacje przemocowe (stopniowe ograniczanie swobody i narastająca kontrola),

  • internet i media społecznościowe: bańki informacyjne, wysycenie bodźcami, „odmóżdżanie” i spadek krytycyzmu,

  • zjawisko określane dziś m.in. jako „brain rot” (przebodźcowanie krótkimi treściami, poczucie „zamulania” po dłuższym scrollowaniu).

W świecie online często nie ma jednego „reżysera”, który planuje zmianę poglądów krok po kroku. Częściej jest tak, że nasza odporność spada przez przeciążenie informacjami – a to dopiero bywa wykorzystywane w marketingu czy polityce.

Czy da się rozpoznać sygnały ostrzegawcze?

W przemocy i silnej manipulacji ludzie często widzą „czerwone flagi”, ale mimo to nie zawsze potrafią zareagować (bo działa lęk, zależność, koszty odejścia, osamotnienie). Dlatego ważny jest zewnętrzny punkt odniesienia: rozmowa z kimś zaufanym, konfrontacja z faktami, konsultacja ze specjalistą.

Za bardzo niepokojące sygnały w relacjach (wprost pada przykład) można uznać m.in. narastające żądania kontroli: telefonu, kontaktów, komunikatorów, a także „wypychanie” z innych relacji i źródeł informacji.

Jak się chronić?

  • Uważność na to, co „zgrzyta” (intuicyjny sygnał, że ktoś przekracza granice albo „ustawia” nam rzeczywistość).

  • Myślenie krytyczne jako najlepsze zabezpieczenie – szczególnie w świecie polityki i mediów.

Komentarze

Najpopularniejsze

  • Rodzina zamachowca odebrała jego ciało

    Julia Kawa

  • News Radia Kraków

    News Radia KrakówŚlady zamachu w Krakowie mają pozostać? Konserwator zabytków zabrał głos

    Ola Sobczak

  • Jak czują się policjanci ranni podczas zamachu w Krakowie? Są nowe informacje o ich zdrowiu

    Piotr Łęgowski

  • Śmiertelny wypadek w Gdowie. Jedna z ulic była zablokowana

    Marcin Śliwa

  • Nagranie dziecka unikającego kul zamachowca. Prokuratura: wszystko wskazuje na to, że jest prawdziwe

    Jan Pająk

  • Śmierć rowerzysty w Krakowie. Biegły zbada, czy rower elektryczny był zgodny z przepisami

    Ola Sobczak

Najnowsze

  • Kierowcy w Olkuszu pojadą inaczej. Zmiany na DK94 nawet przez dwa tygodnie

  • Przez 608 lat była miastem, potem straciła prawa miejskie. Teraz chce je odzyskać

  • Lipnica Murowana chce znów być miastem

  • Koniec koncesji na A4 Katowice–Kraków. Stalexport planuje zwolnić niemal całą załogę

  • Nowe połączenie do Zakopanego. Pociąg „Śnieżny” zatrzyma się w kilku miastach Małopolski

  • Galeria Jerzego Dudy-Gracza w NCK zniknie w obecnej formie. Został niecały miesiąc na zwiedzanie