Czy można zatrzymać młodość i ukryć prawdę o sobie? „Portret Doriana Graya” Oscara Wilde’a pozostaje zaskakująco aktualny w epoce mediów społecznościowych i kreowania idealnego wizerunku. – Współcześnie chorujemy na bycie pięknym – mówi prof. Joanna Hańderek z Uniwersytetu Jagiellońskiego. I ostrzega przed utratą autentyczności oraz odpowiedzialności za własne czyny.
Posłuchaj audycji
Piękny na zawsze. Cena marzenia Doriana Graya
Dorian Gray jest młody, piękny i przekonany, że świat stoi przed nim otworem. Chciałby, aby tak pozostało na zawsze. Kiedy malarz Basil Hallward tworzy jego portret, spełnia się niezwykłe życzenie bohatera: to obraz zaczyna się starzeć, podczas gdy Dorian zachowuje młodzieńczy wygląd.
Ale portret nie tylko przejmuje oznaki upływającego czasu. Zapisują się na nim również konsekwencje moralnych wyborów właściciela. Każdy kolejny występek pozostawia ślad na płótnie, podczas gdy twarz Doriana wciąż zachwyca otoczenie.
W audycji „W państwie filozofów” prowadzący Piotr Jędrzejewski rozmawiał o powieści Oscara Wilde’a z prof. Joanną Hańderek z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Punktem wyjścia była jedna z najbardziej znanych sentencji Lorda Henryka:
Jedynym sposobem pozbycia się pokusy jest ulegnięcie jej.
Czy jednak prawdziwa wolność oznacza możliwość spełniania wszystkich pragnień? A może przeciwnie – polega na umiejętności powiedzenia sobie „nie”?
Prof. Joanna Hańderek przypomina, że europejska tradycja filozoficzna, szczególnie myśl Immanuela Kanta, wiąże wolność z rozumem i zdolnością do świadomego ograniczania własnych potrzeb.
W tradycji kultury europejskiej czy filozofii europejskiej wolność oczywiście jest umiejętnością mówienia sobie nie.
Człowiek nie jest bowiem wyłącznie istotą biologiczną, podporządkowaną instynktom. Żyje również w świecie kultury, który uczy go kontrolowania emocji, pragnień i zachowań.
Problem zaczyna się wtedy, gdy panowanie nad własną naturą zamienia się w budowanie pozorów.
„Oscar Wilde oskarża tak naprawdę nas wszystkich o zakłamanie”
Zdaniem prof. Joanny Hańderek „Portret Doriana Graya” nie jest jedynie opowieścią o obsesji młodości. To przede wszystkim ironiczny portret społeczeństwa, które przywiązuje ogromną wagę do wyglądu, pozycji i przestrzegania konwenansów, a jednocześnie potrafi ignorować własne moralne słabości.
Dorian staje się symbolem człowieka, który nauczył się oddzielać publiczny wizerunek od tego, kim rzeczywiście jest.
Myślę, że to współcześnie chorujemy na bycie pięknym. To jest taka domena naszych czasów. Natomiast Oscar Wilde pokazuje nie tyle tę potęgę młodości i piękna, co potęgę zakłamania, co potęgę takiego budowania zewnętrznych kodów czy takiej zewnętrznej struktury, zasłony, która będzie ukrywała wszystko to, co wewnętrzne.
W tym ujęciu portret staje się czymś więcej niż fantastycznym przedmiotem. Jest zapisem prawdy, której bohater nie chce zaakceptować.
Wilde pokazuje społeczeństwo, które potrafi stworzyć piękne opowieści o dobru, prawdzie i moralności, a następnie wykorzystać je do ukrywania własnych sprzeczności.
Tak samo Oscar Wilde oskarża tak naprawdę nas wszystkich o zakłamanie. Myśmy przez kulturowe kody wytworzyli piękne opowieści o wartościach, o pięknie, dobru, prawdzie, ale potem tym tak manipulujemy jak makijażem i to pozwala nam zakryć różnego rodzaju mankamenty albo nawet ich nie zauważać.
Prof. Hańderek porównuje ten mechanizm właśnie do makijażu. Można nim podkreślić wybrane cechy, ukryć niedoskonałości, a nawet niemal całkowicie zmienić wygląd twarzy.
Podobnie postępujemy z własną osobowością. Pokazujemy innym to, co chcemy, aby zobaczyli. Niewygodne cechy i doświadczenia pozostają poza kadrem.
Moralność nie zawsze oznacza dobro. Gdzie zaczyna się etyka?
Jednym z najważniejszych wątków rozmowy jest rozróżnienie między moralnością a etyką.
Choć w codziennym języku pojęcia te często stosujemy zamiennie, prof. Joanna Hańderek zwraca uwagę, że moralność może być przede wszystkim zbiorem społecznych zwyczajów i zasad, które przyswajamy od dzieciństwa.
Nie wszystkie muszą być dobre.
Moralność może dopuszczać i pruderię, i zakłamanie, kokieterię czy nawet fałsz i kłamstwo. Tak samo jak może dopuszczać niewolnictwo, klasizm, seksizm czy różne inne formy wykluczenia. Bo moralność jest stricte kulturowa. To społeczeństwo tworzy sobie pewien pakiet zasad, podług których żyje.
W takim systemie można postępować zgodnie z oczekiwaniami otoczenia, a jednocześnie krzywdzić innych. Wystarczy, że określone zachowanie jest społecznie akceptowane albo pozostaje ukryte.
To właśnie mechanizm, który Wilde obnaża w historii Doriana Graya.
Bohater może zachować nieskazitelną reputację, dopóki jego występki nie zostaną ujawnione. Jednak ukrycie czynów przed społeczeństwem nie oznacza uwolnienia się od ich konsekwencji.
Zdaniem prof. Hańderek etyka zaczyna się tam, gdzie człowiek przestaje bezrefleksyjnie podporządkowywać się zwyczajom i zaczyna pytać o rzeczywiste dobro.
Etyka zaczyna się w odwrotnym momencie, kiedy ja nie działam zgodnie z tym, co mi mówi moja grupa, moja społeczność czy kultura. Tylko zadaję sobie jedno proste pytanie: jak powinno być, żeby było naprawdę etycznie? Jak powinno być, żeby naprawdę realizować wartości?
Kluczowe staje się wówczas nie własne dobre samopoczucie ani opinia otoczenia, lecz odpowiedzialność za drugiego człowieka.
Czy egoizm stał się współczesną cnotą?
Rozmowa o Dorianie Grayu prowadzi również do pytania o miejsce jednostki we współczesnym świecie.
Prof. Joanna Hańderek przypomina, że w XIX wieku szczególnego znaczenia nabrała idea indywidualizmu. Myśliciele i artyści coraz częściej podkreślali prawo człowieka do samodzielnego określania własnej tożsamości, niezależnie od narzuconych ról społecznych.
Był to bunt przeciwko sztywnym podziałom klasowym, ograniczeniom wynikającym z płci i obowiązującym konwenansom.
Jednak dążenie do samorealizacji może mieć również drugą stronę.
No bo skoro to ja jestem najważniejsza, to wszelki obowiązek będzie dla mnie męczący czy ograniczający. Dlatego ja go nie podejmę, bo wolę sama siebie realizować niż komuś załóżmy pomóc, poświęcić się dla kogoś.
Zdaniem filozofki problem pojawia się wtedy, gdy człowiek zaczyna traktować własne potrzeby jako jedyny punkt odniesienia, a relacje z innymi podporządkowuje osobistym korzyściom.
Etyka wymaga czegoś odwrotnego: wyjścia poza własną wygodę i zainteresowania losem drugiego człowieka, również tego, którego nie znamy albo z którym się nie zgadzamy.
W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera myśl Kanta: zanim podejmiemy decyzję, powinniśmy zastanowić się, czy chcielibyśmy, aby wszyscy postępowali w taki sam sposób.
Artysta ma prawo przekraczać granice?
„Portret Doriana Graya” od początku budził kontrowersje. Oscar Wilde był oskarżany o niemoralność, a jego powieść stała się jednym z ważnych głosów w sporze o niezależność sztuki.
W przedmowie do wydania książkowego pisarz zawarł słynne stwierdzenie:
Nie ma książek moralnych lub niemoralnych. Są tylko książki dobrze napisane i źle napisane.
Zdaniem prof. Joanny Hańderek Wilde uczestniczył w szerszej walce o autonomię twórczości artystycznej. Artysta nie powinien być jedynie wykonawcą społecznych oczekiwań ani powielać obowiązujących wzorców.
Sztuka powinna być i to widać już u Oscara Wilde'a poza dyktatem społecznym, czyli ma być takim przejawem absolutnej wolności. Czyli nie mamy się oglądać na innych, tylko tworząc, wyrazić coś, co będzie całkowicie autonomiczne.
Prof. Hańderek przywołuje także przykład francuskiej artystki ORLAN, która uczyniła własne ciało materiałem twórczym, poddając je zabiegom chirurgicznym w ramach artystycznych projektów.
Jej działania nie miały służyć dopasowaniu się do obowiązujących kanonów piękna, lecz świadomemu tworzeniu własnego wizerunku.
To radykalny przykład pytania, które Wilde postawił już w XIX wieku: kto ma prawo decydować o tym, jak powinniśmy wyglądać i kim powinniśmy być?
Dorian Gray w epoce mediów społecznościowych
Najbardziej współczesny wymiar powieści pojawia się w końcowej części rozmowy.
Dorian Gray miał jeden portret, który ukrywał przed światem. My możemy tworzyć niemal nieograniczoną liczbę własnych wizerunków: w mediach społecznościowych, wirtualnych światach i internetowych społecznościach.
Możemy zmieniać wygląd, wiek, sposób przedstawiania siebie, a nawet przyjmować zupełnie nowe tożsamości.
Prof. Joanna Hańderek zwraca uwagę, że w świecie cyfrowym człowiek nie musi już nawet zachowywać podobieństwa do własnego ciała.
Ja przecież nie muszę mieć postaci homo sapiens, ja mogę mieć postać jakąkolwiek, mogę być elfem, mogę być psem, mogę być jakąś dziwną formą, którą sobie wykreuję i która nie będzie miała jakiegoś jednoznacznego odpowiednika w fizycznym świecie.
Taka swoboda otwiera ogromne możliwości twórcze. Jednocześnie rodzi pytania o autentyczność i odpowiedzialność.
Dorian mógł zawsze wrócić do ukrytego obrazu i zobaczyć prawdę o sobie. W świecie cyfrowym, w którym tworzymy kolejne wersje własnej tożsamości, znalezienie takiego punktu odniesienia może być znacznie trudniejsze.
Ale jak my wchodzimy do sieci, wytwarzamy jedną, drugą, trzecią tożsamość, budujemy jakieś awatary albo w ogóle tworzymy kody, które przykrywają cielesność, to potem gdzie mamy wrócić, żeby stanąć przed sobą? Gdzie jest to moje ja, które będzie moim ja?
Największe niebezpieczeństwo? Ucieczka przed samym sobą
W finale rozmowy pada pytanie, czy człowiek w ogóle potrzebuje konfrontacji z własnym prawdziwym obliczem.
Odpowiedź prof. Joanny Hańderek jest jednoznaczna: bez takiej konfrontacji trudno mówić o odpowiedzialności moralnej.
Myślę, że Oscar Wilde pokazał, że potrzebujemy stanąć przed sobą, bo to jest to przerażenie etyczne Doriana Graya, gdy staje przed swoim portretem. Jak nie stajemy przed sobą, czyli jak nie staniemy, powiedziałabym tak przed przysłowiowym lustrem i nie dostrzeżemy siebie, to nie będziemy mieć granic etycznych.
Filozofka ostrzega, że utrata świadomości własnych granic może prowadzić również do lekceważenia granic innych ludzi.
To jest bardzo niebezpieczna gra. Kiedy rozpuszczamy się, bo przestajemy być podmiotem, przestajemy być ośrodkiem decyzyjnym, przestajemy być tym, kto podejmując pewne decyzje, bierze za nie odpowiedzialność.
„Portret Doriana Graya” pozostaje więc nie tylko opowieścią o przemijaniu i pragnieniu wiecznej młodości. Jest także ostrzeżeniem przed światem, w którym wygląd staje się ważniejszy od prawdy, reputacja od uczciwości, a kreowanie wizerunku zastępuje refleksję nad własnymi czynami.
W czasach, gdy każdy może stworzyć swoją idealną wersję w internecie, pytanie postawione przez Wilde’a brzmi wyjątkowo aktualnie: co zobaczylibyśmy na własnym portrecie, gdyby pokazywał nie nasz wygląd, lecz prawdę o naszych wyborach?
