Rozmowy z duchami. Piotr Paziński o przeszłości, która nas nawiedza

Kilka słów o książkach

Rozmowa biegnie pod prąd chronologii. Zaczynamy od „Obstalunków” (2025), zbioru esejów pisanych na zamówienie, wyróżnionego Nagrodą Literacką Gdynia 2026 w kategorii esej. Krawiecki tytuł skrywa teksty o pisarzach, do których Paziński wraca od lat, za każdym razem szukając innej drogi przez ich twórczość.

„Atrapy stworzenia” (2020) prowadzą przez historię sztucznych ludzi: golemów, lalek, manekinów i figur woskowych. Pytanie o możliwość ożywienia martwej materii splata się tu z lękiem przed tym, co człowiek potrafi stworzyć. Z kolei „Rzeczywistość poprzecierana” (2015) skupia się na śladach przeszłości zachowanych w literaturze, języku i pamięci. Wszystkie trzy książki ukazały się w Austerii.

Michał Sowiński: Przy okazji „Pensjonatu” mówiłeś, że nie jesteś nostalgikiem. Interesują cię wyprawy w przeszłość, ale odróżniasz je od nostalgii. Nazwałbym ją chorobą duszy. Zgodzisz się z takim rozpoznaniem?

Piotr Paziński: Ja cierpię na inną chorobę duszy, czyli melancholię. Ludzie często mylą ją z nostalgią. Melancholia jest uświadomieniem sobie utraty, choć nie do końca wiemy, co utraciliśmy. Wiąże się ze świadomością, że do pewnych rzeczy nie ma powrotu. Na krainę dzieciństwa możemy już tylko patrzeć przez zakurzoną szybę. Nie wrócimy do świata, który uległ katastrofie, do przedwojennej żydowskiej Polski ani do świata sprzed Zagłady.

„Rzeczywistość poprzecierana” ma w sobie taką wyrwę. Czytałem wtedy bardzo dużo Paula Celana i zastanawiałem się, jak uprawiać poetykę utraty, jak dostrzegać kolejne warstwy tego, co się straciło. Nostalgia wydaje mi się tęsknotą przesłodzoną, w której kryje się przekonanie, że można się osadzić w przeszłości. Tymczasem przeszłości w ścisłym sensie nie ma, choć wciąż nas nawiedza. To jest książka o takim nawiedzeniu.

Używasz kolejnych metafor krawieckich. Co ta „krawieckość” mówi nam o pamięci, języku, a może przede wszystkim o tradycji?

Tytuł wziął się z referatu na konferencji schulzowskiej. Chodziło mi o pamięć i język, przez które prześwitują różne warstwy, ale też o obraz kawałków sukna u Schulza i w filmie Wojciecha Jerzego Hasa. Materiał jest tak poprzecierany, że widać przez niego głębiej, dostrzega się inne tkaniny. Wyszedłem od obrazu poprzecieranych spodni czy sukien i nałożyłem tę metaforę na tekst.

Zajmowałem się również Joyce’em i tkaniem. Związek opowiadania z tkaniem jest głęboko osadzony w ludzkiej wyobraźni: kobiety siedzą przy krosnach i jednocześnie snują opowieść. Jest Penelopa w „Odysei”. Poprzez Joyce’a, Schulza i Homera te metafory językowe i tkackie połączyły mi się w wyobrażenie świata tkanin, przez które coś przeziera.

Pisząc „Pensjonat” i „Ptasie ulice”, odtwarzałem w pamięci język moich dziadków i ludzi, którzy mnie otaczali: przedwojennych polskich Żydów. Mówili polszczyzną trochę zidyszowaną, z wtrąceniami hebrajskimi, rosyjskimi czy niemieckimi. Różne rzeczy pobłyskiwały w tym języku i w mojej pamięci.

Doszedłem do myśli, że najwięcej widać w przetarciach. Po katastrofie sukna może być mniej niż dziur. Wyciągamy z piwnicy coś zżartego przez mole i jest w tym więcej pustki niż materii, więcej śmierci niż życia. Próbujemy coś zrekonstruować. W przetarciach języka i w jego milczeniach coś jednak widać. Musimy nauczyć się to odnajdywać.

Jak wyglądałaby nasza kultura, gdybyśmy wyciągnęli z tego konsekwencje i traktowali odziedziczoną rzeczywistość jako coś niedoskonałego, a nie prostą instrukcję obsługi?

Trochę byśmy się zdołowali, bo dzieje ludzkie nie są pokrzepiające. To historia katastrof wojennych i raczej nieudanych niż udanych prób zaprowadzania ładu. Oczywiście przemawia przeze mnie dziejowy pesymizm. Inni powiedzą, że mimo wszystkich wojen i katastrof historia człowieka jest pokrzepiająca.

Przecież polecieliśmy na Księżyc. Rozmawialiśmy o tym kilka miesięcy temu i pytałeś mnie, dlaczego tak się tym pasjonuję. Niezwykle ekscytuje mnie, że człowiek przekracza granice, że leci gdzieś w małej kapsule. Nie chcę więc wyłącznie melancholijnie spoglądać w przeszłość i odrzucać postępu.

Żyjemy dzięki postępowi i szczepionkom. Gdybym urodził się pięćdziesiąt lat wcześniej, pewnie umarłbym w dzieciństwie: nie przeprowadzono by ważnej operacji, możliwej już w latach siedemdziesiątych. Nie odrzucam rozwoju technologicznego, naukowego ani społecznego. Zarazem patrzę na dzieje ludzkości przez ciemną szybę.

Pewnie musimy nauczyć się nakładać na siebie te dwa obrazy. Nie odrzucać rozwoju świata w imię jakiegoś upiornego konserwatyzmu, nie bać się tego, że życie jest ustawiczną przemianą form. Nie okopywać się w dawnych granicach, nie bronić Europy jak twierdzy, bo ona się zmienia i będzie się zmieniać. A jednocześnie pamiętać, że przeszłość nie była wyłącznie dobra, choć nie była też wyłącznie zła.

Jak twój pesymizm, przełamywany czasem optymizmem, ma się do literatury? Czy ona potrafi przenosić to, co najcenniejsze w naszym doświadczeniu?

Staram się nie myśleć o literaturze i sztuce w sposób utylitarny. Mam w sobie modernistyczny rys, który niektórych irytuje: wolę coś zasugerować, skierować myśli czytelnika na pewien problem, niż powiedzieć mu wprost, jak jest i jak należy postępować.

Słyszę czasem: mamy kryzys klimatyczny czy migracyjny, a ty zajmujesz się malarzem sprzed stu dwudziestu lat. Dlaczego nie zabierasz głosu? Nie muszę robić tego w taki sposób. Wierzę w inteligencję czytelników i w to, że między wierszami potrafią wyczytać więcej, niż przeczytaliby, gdybym wszystko powiedział wprost.

Najgorsze, co eseista zajmujący się starymi książkami może usłyszeć, to: „Tak już się nie pisze”. Ktoś, kto to ogłasza, najwyraźniej wie lepiej, czym pisarz powinien się zajmować. Mam przy tym świadomość, że sztuka jest głęboko osadzona w rzeczywistości społecznej. Piszę dla kogoś, a eseje wyrastają również z seminariów, klubów czytelniczych i rozmów o książkach w gronie przyjaciół. To też jest tkanina, tkanina społeczna. Eseista nie siedzi samotnie w wieży. Jego praca jest zawsze rozmową.

Co Joyce, Kantor i Schulz mają nam dzisiaj do powiedzenia?

Zawsze mają coś do powiedzenia, bo są wybitnymi artystami: otwierają nam wrota percepcji, skłaniają do myślenia, każą odrzucić skróty i szablony. Nie trzeba dopasowywać ich do współczesnych debat na zasadzie jednoznacznych analogii.

Joyce pisze o emigrantach i uchodźcach, rekonstruuje skomplikowaną tożsamość bohatera i miasta pogrążonego w stagnacji. Nie muszę wskazywać tego wprost, te rzeczy widać. Podobnie jest z oglądanymi dziś na wideo spektaklami Kantora: „Umarłą klasą” czy „Wielopolem, Wielopolem”. Kiedy patrzymy na scenę wysyłania żołnierzy na front w „Wielopolu”, myślimy o współczesności. Nie trzeba do tego dodawać przypisu.

Dalej tropami rozmowy

• James Joyce, „Ulisses” (1922), w przekładzie Macieja Świerkockiego z 2021 roku – Paziński opowiada o czytaniu po jednym epizodzie dziennie i odkrywaniu nowych sensów w książce, którą doskonale zna. Do tego wydania napisał posłowie.

• Stanisław Lem, „Eden” (1959) – jedna z najbliższych Pazińskiemu powieści Lema. Niepokojąca historia obcej cywilizacji, w której rozpoznajemy ślady ludzkich katastrof, zachwyca go również opisami planety i językiem.

• „Umarła klasa” i „Wielopole, Wielopole”, reż. Tadeusz Kantor, Teatr Cricot 2, premiery odpowiednio w 1975 i 1980 roku – spektakle, do których można wracać przez nagrania. Paziński zwraca uwagę na obrazy, które po latach przywołują doświadczenie kolejnych wojen.

Całą rozmowę znajdziesz w podcaście.