W świecie zwierząt agresja jest najczęściej reakcją na zagrożenie, strach, frustrację albo walkę o zasoby i terytorium. Zdarzają się jednak także ataki zaplanowane, a nawet zabijanie potomstwa konkurentów. Czy można mówić o zwierzęcym okrucieństwie? Prof. Marcin Urbaniak, kognitywista i zoopsycholog, przekonuje, że choć zwierzęta potrafią być brutalne, nie należy przypisywać im spotykanej jedynie wśród ludzi motywacji zadawania cierpienia dla przyjemności.
Posłuchaj wypowiedzi
W biologii wyróżnia się dwa podstawowe rodzaje agresji. Pierwszy to agresja reaktywna, czyli nagły, emocjonalny wybuch wywołany na przykład strachem, frustracją lub koniecznością obrony zasobów. Drugi rodzaj to agresja proaktywna, związana z planowaniem i osiąganiem określonego celu.
U zwierząt nie ma tak zwanej agresji umyślnej. Nie jest ona celem samym w sobie. Okrucieństwo dla takiej czystej satysfakcji niszczenia, zadawania komuś bólu, tego rodzaju okrucieństwo nie występuje
– mówi prof. Marcin Urbaniak.
Szczególnie interesujących obserwacji dostarczają badania szympansów, naszych bliskich ewolucyjnych krewnych. Jane Goodall zaobserwowała w latach 70. długotrwałe konflikty pomiędzy grupami tych naczelnych. Szympansy patrolowały granice swoich terytoriów, atakowały przedstawicieli konkurencyjnej grupy i stopniowo eliminowały kolejne osobniki. Działania te rozciągały się na wiele tygodni.
Dziś badacze zwracają uwagę również na agresję międzygatunkową. Zdarza się, że szympansy atakują przedstawicieli innych gatunków, z którymi przez większość czasu współistnieją w tym samym środowisku. Co więcej, obserwacje z ostatnich lat pokazują, że także bonobo, przez długi czas uznawane za wyjątkowo pokojowe naczelne, potrafią przejawiać agresję. Bywają to gwałtowne reakcje, które mogą mieć długotrwałe konsekwencje dla relacji w grupie.
Agresja nie zawsze jest też skierowana przeciwko osobie, która ją wywołała. Zwierzę sfrustrowane przez silniejszego osobnika, któremu nie może się przeciwstawić, może przekierować swoją złość na innego członka stada. To mechanizm znany również z ludzkich zachowań.
Szczególnie drastycznym przykładem przemocy jest zabijanie potomstwa. U niektórych gatunków samce eliminują młode spłodzone przez konkurentów, zwiększając w ten sposób szanse na przekazanie własnych genów. U szympansów takie zachowania są jednak znacznie bardziej złożone i – jak podkreśla ekspert – stanowią raczej anomalię.
Prof. Urbaniak przywołuje badania Walkera i współpracowników z 2021 roku, w których udokumentowano 13 ataków samic szympansów na nowo narodzone potomstwo innych samic. Ofiarami były młode należące do osobników konkurujących o zasoby. W takich przypadkach znaczenie mają nie tylko instynkty, ale również pamięć, znajomość relacji w stadzie i zdolność kojarzenia faktów.
Czy zatem człowiek jest bardziej agresywny od innych zwierząt?
Zdaniem prof. Urbaniaka istotną różnicą jest nasza zdolność do kontrolowania impulsów. W toku ewolucji ludzie wykształcili mechanizmy ograniczające agresję reaktywną. Ważną rolę odgrywają w tym także normy społeczne, etyka i prawo.
– Gdybyśmy połączyli agresję reaktywną, przestalibyśmy panować nad impulsami, z agresją proaktywną, zaplanowaną, bylibyśmy w stanie permanentnej wojny każdego z każdym – zauważa ekspert.
Czy dieta może mieć wpływ na agresję? W rozmowie pojawia się także wątek roślinożerców, takich jak żyrafy, słonie czy zebry. Nie oznacza to jednak, że zwierzęta żywiące się roślinami są z natury łagodne. O ich zachowaniu decyduje wiele czynników: środowisko, relacje społeczne, konkurencja o zasoby i mechanizmy poznawcze.
Jak podsumowuje prof. Marcin Urbaniak, samo jedzenie liści nie wystarczy, by wyeliminować agresję.
