Samotny orangutan siedzący na skrawku wykarczowanego lasu deszczowego to jeden z najbardziej przejmujących obrazów współczesnego kryzysu przyrodniczego. To realny obraz losu najbardziej zagrożonych naczelnych świata. O ich sytuacji, o pionierskich badaniach Birute Galdikas oraz o tym, co naprawdę wiemy dziś o orangutanach, opowiada prof. Marcin Urbaniak.
Birute Galdikas – kobieta, która poszła w las
W "Kole Naczelnych" o Birute Galdikas – wybitnej prymatolożce, która zmarła kilka dni przed nagraniem audycji 24 marca. Była trzecią przedstawicielką tzw. „wielkiej trójki” badaczek naczelnych, obok Jane Goodall i Dian Fossey.
„Birute Galdikas była pionierką. Od 1971 roku prowadziła na Borneo najdłuższe w historii obserwacje dzikich ssaków – badania trwały blisko 40 lat. Jej praca wymagała ogromnego poświęcenia: Podążanie za pojedynczym samcem orangutana, dzień po dniu, w nieprzebytym lesie deszczowym, było znacznie trudniejsze niż obserwacja stabilnych stad szympansów”.
Najbardziej zagrożeni wśród naczelnych
Jak podkreśla prof. Urbaniak, sytuacja orangutanów jest dramatyczna:
„Wśród naczelnych orangutany mają najgorzej – są krytycznie zagrożone wyginięciem. Smutne statystyki pokazują, że to kwestia dekad, kiedy w stanie naturalnym ani orangutany sumatrzańskie, ani borneańskie mogą już nie funkcjonować z powodu braku siedlisk”.
Jednym z najbardziej wstrząsających wątków jest temat handlu młodymi orangutanami. Prof. Urbaniak nie pozostawia złudzeń:
„Matki były zabijane tylko po to, by zdobyć młode, które trafiały do bogatych ludzi jako egzotyczne maskotki. Starsze młode orangutany, odbierane matkom po kilku latach życia, stawały się problematyczne: To nie są potulne maskotki. Orangutany pozostają dzikimi zwierzętami i mogą zagrozić człowiekowi”.
Galdikas zajmowała się ich leczeniem, rehabilitacją i – tam gdzie było to możliwe – przygotowaniem do powrotu do natury.
Posłuchaj audycji
Co naprawdę wiemy o orangutanach?
Dzięki wieloletnim badaniom Birute Galdikas nasza wiedza o orangutanach zmieniła się diametralnie:
„Do lat siedemdziesiątych o orangutanach wiedzieliśmy najmniej spośród wszystkich człowiekowatych. Dziś wiemy, jak się odżywiają, jak funkcjonują społecznie, jak wyglądają ich zachowania godowe i rodzicielskie oraz jak rywalizują samce”. Szczególnie istotne było obalenie mitu o ich całkowitej samotniczości: orangutany nie są stuprocentowo samotnicze – są półspołeczne, a ich struktura społeczna przypomina system fission–fusion znany u szympansów”.
Choć orangutany nie są „bardziej ludzkie” niż inne małpy człekokształtne, wykazują niezwykłe zdolności poznawcze: Chodzi o konkretne, wyższe czynności psychiczne – elastyczne używanie narzędzi, zdolności komunikacyjne i abstrakcyjne pojęcia. Jak zaznacza profesor: Orangutany bardzo szybko uczą się komunikacji z człowiekiem i dorównują pod tym względem szympansom.
Olej palmowy i odpowiedzialność człowieka
Głównym winowajcą jest przemysł oleju palmowego: Lasy deszczowe zamieniają się w plantacje palm oleistych – pustynię, w której nie jest w stanie funkcjonować żadna naturalna fauna. Birute Galdikas przez dekady piętnowała ten proceder. Uświadamiała konsumentów, że tani produkt oznacza śmierć naszych najbliższych ewolucyjnych krewnych.
Choć mniej medialna niż Jane Goodall, Birute Galdikas była – jak podkreśla prof. Urbaniak – postacią równie wielkiego formatu
Poświęciła całe życie jednemu gatunkowi. Była pionierką badań terenowych i niekwestionowanym autorytetem. Jej praca pozostaje fundamentem współczesnej wiedzy o orangutanach.
