Przywracanie pamięci m. in. o odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku i wojnie 1920, zbrodni katyńskiej, żydowskim ruch oporu podczas okupacji niemieckiej, powstaniu warszawskim, stalinizacji Polski, buntach społecznych w PRL, roli opozycji demokratycznej i Kościoła katolickiego, czyli trzecia transformacja w Trzeciej RP. O historycznej transformacji, która nadała ideowe oblicze Polsce po 1989 roku, w historycznej odsłonie „Koła kultury” mówił dr Jacek Stawiski historyk, publicysta, dziennikarz, dyrektor Żydowskiego Muzeum Galicja w Krakowie, autor przygotowywanej do druku rozprawy zat. „Trzecia transformacja w Polsce 1989 - 1995”. Program prowadziła Jolanta Drużyńska.
J.Drużyńska rozmawia z J.Stawiskim
W1989 r. w Polsce rozpoczęły się dwie wielkie transformacje, które doprowadziły do pokojowej odbudowy niepodległej Polski. Pierwsza z nich to transformacja polityczna, obejmująca przemianę państwa z okresu autorytarnego ,późnego PRL w państwo demokratyczne, w którym władze różnych szczebli są wybierane przez naród w wolnych wyborach parlamentarnych, prezydenckich i samorządowych. Transformacja polityczna objęła także redefinicję relacji Polski ze światem zewnętrznym. Koniec zależności od Moskwy umożliwił rozpoczęcie wieloletniego procesu integracji z Zachodem, a rozpad Związku Sowieckiego i Układu Warszawskiego umożliwił budowanie zupełnie nowych relacji z różnymi krajami, które wchodziły w skład zarówno byłego ZSSR, jak i byłego bloku sowieckiego. Druga natomiast to dogłębna transformacja gospodarcza, która wyprowadziła Polskę z upadłego, zbankrutowanego systemu gospodarki późnego tzw. realnego socjalizmu na tory wzrostu i rozwoju według reguł rynkowych w warunkach postępującego włączania Polski w obszar gospodarczy Europy Zachodniej i reszty świata.
[...]
Ale miała miejsce wtedy jeszcze jedna, trzecia transformacja. W latach 1989–1995 przeprowadzono także proces, który można nazwać transformacją historyczną. Rozumiem przez to – przeprowadzone przez instytucje państwa, na różnych szczeblach, w wymiarze wewnętrznym i zewnętrznym – odrzucenie symboliki historycznej epoki PRL i wprowadzenie takiej, która nadała nowe oblicze symboliczne III Rzeczypospolitej […] Od 1989r. zaczęto oficjalnie odrzucać symbole i narracje historyczne, wprowadzane w okresie Polski Ludowej, często zupełnie obce polskiej tradycji, sprzeczne z elementarną prawdą historyczną czy wręcz wydumane i zmyślone na potrzeby swoiście rozumianej polityki pamięci w systemie ideologicznym komunizmu i sowieckiej dominacji. W to miejsce po 1989 r. wprowadzono symbole i narracje historyczne, które nie były obecne w sferze publicznej w okresie PRL lub były obecne tylko częściowo, a nawiązywały do niekomunistycznej przeszłości i tradycji Polski.
[…]
Zakres chronologiczny moich badań to lata 1989–1995, które uchodzą za początki III Rzeczypospolitej. To okres od wyborów z 4 czerwca 1989 r. i powołania rządu premiera Tadeusza Mazowieckiego do końca prezydentury Lecha Wałęsy w ostatnich dniach grudnia 1995 r. Te ramy czasowe nie są sztywne, gdyż niektóre zdarzenia, ważne dla zrozumienia trzeciej transformacji, miały miejsce nieco wcześniej niż w czerwcu 1989 r.[…] Chodzi o takie zdarzenia z najnowszej historii, jak odzyskanie niepodległości przez Polskę po I wojnie światowej, Bitwa Warszawska, uklęknięcie premiera Tadeusza Mazowieckiego przed krzyżem w Lesie Katyńskim 26 listopada 1989 r., podczas oficjalnej wizyty w Związku Sowieckim, to moment dzisiaj właściwie zapomniany. A ileż w nim symboliki! i wojna 1920 r., dorobek II Rzeczypospolitej, agresja niemiecko - sowiecka na Polskę w 1939 r., represje sowieckie, zbrodnia katyńska, ruch oporu pod okupacjami niemiecką i sowiecką, zagłada Żydów, żydowski ruch oporu w okupowanej Polsce, Powstanie Warszawskie, proces instalowania władzy komunistycznej, stalinizacja Polski, bunty społeczne w PRL czy rola opozycji demokratycznej i Kościoła katolickiego. Odtwarzam proces odwoływania się do tradycji historycznych sprzed 1945 r., likwidację większości odniesień symbolicznych z epoki Polski Ludowej, nawiązanie więzów z instytucjami i osobistościami polskiej emigracji powojennej, organizację pogrzebów państwowych dla wybitnych postaci emigracji, obchodzenie rocznic historycznych o wielkim znaczeniu dla Polski, nawiązanie dialogu historycznego i politycznego z narodami sąsiednimi oraz diasporą żydowską i Państwem Izrael, przywrócenie tradycyjnych orderów państwowych i wojskowych, uhonorowanie najwybitniejszych Polaków najwyższymi orderami państwowymi. [czy] odbieraniu tych odznaczeń postaciom zupełnie na to niezasługującym, uhonorowanym w okresie PRL , usunięciu wielu pomników z okresu komunistycznego i odsłonięciu nowych, zmianie formuł wystaw w istniejących muzeach, a wreszcie o wprowadzeniu nowych programów w edukacji, szczególnie humanistycznej, uwzględniających odrzucenie treści edukacyjnych 1945–1989 i wprowadzeniu do przestrzeni publicznej nowych treści o historii i kulturze polskiej (i nie tylko polskiej).
W ramach pokojowych i ewolucyjnych zmian w państwie także zmiany w sferze symbolicznej dokonywane były w sposób ewolucyjny, rozłożony na raty. 45 lat symboliki i treści historycznych, zakorzenionych w okresie PRL, musiało zostać albo usuniętych, albo poddanych zmianom, a ponieważ peerelowska wizja historii zadomowiła się niemal na każdym szczeblu życia społecznego, przemiana tego stanu rzeczy musiała długo trwać. Lata 1989–1995 to dopiero początek tej przemiany. Był to niewątpliwie czas założycielski w sensie symbolicznym dla nowej Polski, ale zmiany nie zakończyły się w1995r...
Jacek Stawiski - „Trzecia transformacja w Trzeciej RP” w : „Więź” lato 2025 2 [700] ( fragment)
