„Patriotyzm polski to wstający z grobu upiór, który gotów pić krew żywych ludzi” - pisał twórca teorii polskiej intrygi, główny ideolog rosyjskiego XIX- wiecznego nacjonalizmu konserwatywnego Michaił Katkow. Jaką rolę w budowaniu nowoczesnego ruskiego miru odegrała polska irredenta i czy ówczesny antypolonizm może przydać się współczesnej rekonkwiście imperium rosyjskiego ? O tym mówi w programie „Historia kołem się toczy” krakowski historyk dr hab. Henryk Głębocki, pracownik naukowy Instytutu Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego, specjalista od dziejów Europy Wschodniej, zwłaszcza Imperium Rosyjskiego i sowieckiego. Program prowadzi Jolanta Drużyńska.
"Specyfiką funkcjonowania Rosji jako organizmu o strukturze imperialnej, przynajmniej do połowy XIX wieku., był pragmatyzm wobec okrain ( peryferii). Jego stabilność podtrzymywana była kosztem integrowania lokalnej elity z rosyjską arystokracją i biurokracją. Ceną za lojalność podbitych krajów szczególnie na zachodzie, zwykle wyżej rozwiniętych niż rosyjskie centrum, było utrzymanie szeregu przywilejów miejscowych elit, jak Niemcy bałtyccy, czy testowanie granic autonomii, jak w przypadku Finlandii i królestwa Polskiego. To przednowoczesne imperium po raz pierwszy zetknęło się z tak silnym oporem na swych okrainach ( może poza wyjątkiem Kaukazu ) dopiero w Przypadku Polaków.
(…)
Zderzenie z polskimi aspiracjami narodowymi, szczególnie na obszarach Kraju Zachodniego, przyspieszyło również proces modernizacji imperium i tworzenia się w jego ramach nowoczesnej rosyjskiej świadomości narodowej (…) Wyzwania modernizacyjne zmuszały do redefinicji własnej tożsamości państwowej i narodowej, wpływały na tworzenie zmodernizowanej formy rosyjskiej wspólnoty. Jak wykazuje wielu badaczy, czynnikiem przyspieszającym proces budowania nowoczesnego modelu rosyjskiego nacjonalizmu stało się właśnie zderzenie z polską tożsamością. W ciągu XIX stulecia przestrzenią, w której do tego doszło był przede wszystkim Kraj Zachodni, zwłaszcza przez słowianofilów, panslawistów i nacjonalistów uważany za serce „rosyjskiego świata”.
H. Głebocki : „Co zrobić z Polską? Sprawa polska w ideologiach i strategiach imperium rosyjskiego i sowieckiego wobec peryferii (od Mikołaja I do Stalina), Warszawa 2024 ( fragment)
