Od początku powstania było jedną z najważniejszych organizacji społecznych w Polsce, szkołą charakteru obywatelskiej odpowiedzialności i patriotyzmu. Harcerstwo, po drugiej wojnie światowej jego idee okazały się nie do pogodzenia z systemem narzuconym przez nowe władze Polski. Jak pomimo licznych zawirowań politycznych Związek Harcerstwa Polskiego potrafił obronić się jako autentyczny ruch społeczny i zyskać sympatię Polaków o tym w programie RK i IPN "Posłuchaj historii" rozmawiali dr. Michał Wenklar, historyk i politolog z oddziałowego Biura Badań Historycznych IPN w Krakowie, wykładowca Akademii Ignatianum oraz Wojciech Hausner, historyk, pedagog związany z harcerstwem od połowy lat 60., przewodniczący ZHR w latach 90. autor publikacji dotyczących dziejów harcerstwa. Program prowadziła Jolanta Drużyńska.
J.Drużyńska rozmawia z M. Wenklarem i W. Hausnerem
Od odrodzenia ZHP do przyrzeczenia wierności socjalizmowi. Dwie dekady harcerstwa w PRL
W 1956 r. na fali „odwilży” udało się w PRL odrodzić Związek Harcerstwa Polskiego. Rządząca krajem partia komunistyczna nie dopuściła jednak do pełnej niezależności harcerstwa. Symbolicznym finałem procesu ponownego podporządkowywania ruchu harcerskiego władzy był rok 1964, kiedy na III Walnym Zjeździe ZHP wprowadzono do roty przyrzeczenia harcerskiego słowa o „wierności sprawie socjalizmu”
Po drugiej wojnie światowej z jednej strony na terenach Polski w nowych granicach spontanicznie odradzało się przedwojenne harcerstwo, wzmocnione jeszcze legendą Szarych Szeregów i udziału w walce z Niemcami, a z drugiej kolejne komunistyczne rządy, od PKWN poczynając, podporządkowywały sobie formalne struktury organizacyjne ZHP. Harcerstwo pozostawało organizacją o patriotycznym i antykomunistycznym charakterze, o czym świadczyły chociażby utarczki z działaczami Związku Walki Młodych i okrzyki na cześć Mikołajczyka podczas zjazdu w Szczecinie w kwietniu 1946 r., czy udział w starciach związanych ze świętem 3 maja w Krakowie w 1946 r. W lipcu 1948 r. władze zlikwidowały pluralizm w ruchu młodzieżowym tworząc jedną organizację Związek Młodzieży Polskiej (ZMP), do której na przełomie 1950 i 1851 r, włączono również harcerstwo.
Jako Organizacja Harcerska ZMP harcerstwo utraciło odrębną strukturę, usunięto z niego tradycyjną symbolikę i metodę pracy, wprowadzono sowieckie, pionierskie wzorce, zlikwidowano też drużyny starszoharcerskie. Jedną z odpowiedzi był masowy wzrost konspiracyjnych organizacji harcerskich, bezwzględnie zwalczanych przez bezpiekę.
Odwilż z 1956 r. umożliwiła odrodzenie harcerstwa w duchu druha Małkowskiego i lorda Baden-Powela. W Krakowie, gdzie powstała Rewolucyjna Komenda ZHP, udało się zerwać ciągłość z komunistyczną Organizacją Harcerską Polski Ludowej (formą przejściową, będącą próbą „uharcerzenia” OH ZMP). W skali kraju decydujący był Zjazd Łódzki z grudnia 1956 r., na którym odtworzono ZHP na bazie OHPL, jednak z powrotem wielu dawnych instruktorów (m.in. Aleksandra Kamińskiego) i z częściowym przynajmniej przywróceniem dawnej symboliki i metodyki harcerskiej.
Po pierwszych miesiącach szerokiej niezależności, władze rozpoczęły proces ponownego podporządkowywania harcerstwa, co wyrażało się m.in. usuwaniem najbardziej niezależnych instruktorów z władz centralnych czy poszczególnych chorągwi oraz zwalczaniem wszelkich przejawów religijności. Dużą rolę odgrywało środowisko tzw. walterowców, związane z postacią Jacka Kuronia, którzy choć krytyczni wobec dawnego ZMP-owskiego aparatu, prezentowali wizję harcerstwa komunistycznego. W 1958 r. przy ich udziale usunięty został z władz ZHP Aleksander Kamiński. Trzy lata później rozwiązano Hufiec Walterowski.
Symbolem końca poodwilżowej niezależności ZHP była zmiana przyrzeczenia harcerskiego, z wprowadzeniem słów o „wierności sprawie socjalizmu” w 1964 r. Jednak pomimo nacisków władz i narzuconych ideologicznych ram, w wielu szczepach czy drużynach realizowano tradycyjną metodykę harcerską. Dzięki nim tysiące dzieci i młodzieży mogły się spotkać z harcerską przygodą i rozwijać w duchu służby bliźnim i Polsce.
M.Wenklar(IPN)/ jd
