124 niezależne oficyny, ponad 800 tytułów książek, wielotysięczne nakłady to bilans krakowskiego drugiego obiegu wydawniczego w latach 1976 - 1989. Próbująca rozbić podziemie wydawnicze tajna peerelowska policja polityczna informowała, że w Krakowie duża część studentów i kadry naukowej ma łatwy dostąp do literatury bezdebitowej. O niezależnym ruchu wydawniczym w Krakowie, jego znaczeniu, skali oddziaływania a także inwigilacji i infiltracji oficyn przez Służbę Bezpieczeństwa w programie RK i IPN "Posłuchaj historii" dyskutowali dr. Cecylia Kuta z Oddziałowego Biura Badań Historycznych IPN w Krakowie oraz b. działacz opozycji demokratycznej, założyciel Wydawnictwa Myśli Nieinternowanej Tomasz Gugała. Program prowadziła Jolanta Drużyńska.
Posłuchaj wypowiedzi
Rozwijający się na dużą skalę od drugiej połowy lat 70. XX wieku niezależny ruch wydawniczy czerpał z doświadczeń konspiracji wojennej i powojennej. Komuniści od momentu przejęcia władzy w Polsce starali się kontrolować publiczne wypowiedzi, w tym również drukowane.19 stycznia 1945 roku powołano Centralne Biuro Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, które na mocy dekretu KRN z 5 lipca 1946 roku przemianowano na Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk. Poza państwowym monopolem funkcjonowały jedynie wydawnictwa grup katolickich m in. Instytut Wydawniczy PAX czy Społeczny Instytut Wydawniczy Znak. Niemniej i one podlegały cenzurze. Antypaństwowe ulotki pojawiały się w latach 1956 -57 i w 1968 roku. Przełomem stały się wydarzenia z czerwca 1976 roku, strajki m in. w Radomiu, Ursusie, Płocu i powstanie Komitetu Obrony Robotnikow, a potem KSS KOR i Ruchu Obrony Praw Czlowieka i Obywatela. Drugi obieg nabrał rozmachu. W Krakowie szczególne znaczenie w tym czasie miało powstanie Studenckiego Komitetu Solidarności (1977), ktory zainicjował w mieście nezależną działalność wydawniczą. Największy rozwój niezależnego ruchu wydawniczego nastąpił po powstaniu NSZZ Solidarność.
wydawnictwo KOS zostało zalożone przez Studencki Komitet Solidarności (1978)
W latach 1976 - 1989 właściwie każda organizacja opozycyjna miala swoje pismo, a niekiedy nawet kilka. W Krakowie w tych latach w ramach drugiego obiegu wydawniczego dzialalność prowadziły 124 oficyny. Najwięcej książek wydała Oficyna literacka, wydawncitwa : Libertas , Rota, KOS (Krakowska Oficyna Studentów), Wydawnictwo Myśli Nieiterneowanej, które prowadzilo także dzialaność na polu niezależnej edukacji i kultur a także wyprodukowała własną maszynę offsetową. Dzięki drugiemu obiegowi do rąk czytelników trafiały książki autorów objętych zakazem cenzury. Najczęściej wydawano: S.Barańczaka, W.Gombrowicza, Cz.Miłosza, M.Hłaskę, L. Kolakowskiego, A.Michnika, S.Mackiewicza, G.Orwella i A.Sołżenicyna. W tym czasie w Krakowie, wedlug badań Biblioteki Narodowej, wydano 843 druki zwarte.
Wprowadzenie stanu wojennego 13 grudnia 1981 roku zapoczątkowało nowy etap w historii niezależnej prasy w PRL. Działaność wydawicza, która w ciągu szesnastu miesięcy Solidarności rozwijała się raczej swobodnie, zostala radykalnie ograniczona. Przełomowym momentem dla drugiego obiegu w PRL było zakończenie strajków zorganizowanych wiosną i latem 1988 roku i zawarcie porozumienia w sprawie negocjacji władz z opozycją, co doprowadziło do rozmów przy okragłym stole.
Niezalezna dzialaność wydawnicza w latach 1976 - 1990 stanowiła przejaw oporu społecznego, dlatego traktowana była przez władze komunistyczne jako forma dzialaności opozycyjnej i jako taka objęta była działaniami operacyjnymi Służby Bezpieczenstwa. Rozpracowaniem niezależnego ruchu wydawniczego zajmował się na szczeblu centralnym Departament III MSW, zaś w terenie jego odpowiedniki. Likwidacja drgiego obiegu prowadzona była także dzięki inwigilowaniu i infiltrowaniu tworzącego go środowiska. Ulokowanie agentury w najważniejszych oficynach wydawniczych mialo doprowadzić nie tyle do ich likwidacji, co do kontrolowania i sterowania podziemiem wydawnicznym.
Dokumentacja z likwidacji nielegalnej drukarni przy ul.Sielskiej. Zdjęcie operacyjne SB. Fot.AIPN
Niezależny obieg wydawniczy, który funkcjonował w Polsce w latach 1976-1990 był zjawiskiem wyjątkowym i odegrał istotną rolę w historii. W jego tworzenie zaangażowani byli przedstawiciele różnych grup społecznych i pokoleń. W drugim obiegu publikowali niemal wszyscy najwybitniejsi polscy literaci, publicysci, historycy, filozofowie, socjologowie i naukowcy. Skala i oddziaływanie drugiego obiegu sprawiły, że określa się go mianem fenomenu. W żadnym innym kraju bloku wschodniego nie miał on porównywalnego zakresu...
( cyt. za : Cecylia Kuta "Niecenzurowane. Z dziejów drugiego obiegu wydawniczego w Krakowie w latach 1976 - 1990 " ; IPN, Krakow 2019 )
CK(IPN)/jd
