Po ewakuacji wojska generała Władysława Andersa na Bliski Wschód na terenie ZSRS pozostała jeszcze kilkusettysięczna rzesza Polaków, nie licząc dawnej Polonii czy obywateli polskich innych narodowości. Z nich Stalin postanowił stworzyć w 1943 roku polskojęzyczną armię, jako przeciwwagę dla PSZ podporządkowanych polskiemu Rządowi na Uchodźstwie, która walczyć będzie u boku Armii Czerwonej. O „berlingowcach”, którzy wykorzystali szansę wyrwania się z nieludzkiej ziemi, którzy ginęli tysiącami w szeregach 1 i 2 Armii Wojska Polskiego, wcielanych do karnych kompani, prześladowanych przez informację wojskową i NKWD, indoktrynowanych przez polskich i sowieckich politruków w programie „Historia kołem się toczy” mówił Piotr Korczyński, historyk publicysta, rysownik, redaktor naczelny kwartalnika „Polska Zbrojna. Historia”, autor wielu książek historycznych. Program prowadziła Jolanta Drużyńska.
"Wczoraj łach, mundur dziś! Ściśnij pas, pora iść!" - śpiewali żołnierze I Korpusu Polskich Sił Zbrojnych w Związku Sowieckim. Słowa jeszcze w Sielcach nad Oką napisał Adam Ważyk, muzykę skomponował ppor. Aleksander Barchacz. Czy w rytm tego marsza szli do ataku w październiku 1943 w swój pierwszy bój pod Lenino? Berlingowcy, polskojęzyczna armia Stalina, żołnierze tragiczni?
Byli to niemalże niewolnicy, którzy nie zdążywszy do armii generała Władysława Andersa, stracili nadzieję, że kiedykolwiek będzie im dane odzyskać wolność i wrócić do kraju, i to, co wydarzyło się wiosną 1943 roku, uznali za prawdziwy cud. Po ewakuacji wojska Andersa na Bliski Wschód, na terytorium sowieckim pozostała jeszcze kilkusettysięczna rzesza Polaków, nie licząc dawnej Polonii i obywateli polskich innych narodowości.
To z nich Stalin postanowił stworzyć wojsko, które miało być przeciwwagą dla PSZ na Zachodzie i dowodzić, że w Związku Sowieckim wciąż są Polacy pragnący najkrótszą drogą wrócić do Polski. Oczywiście nie było oficjalnie jakiejkolwiek mowy o chęci przeszczepienia nad Wisłę sowieckiego totalitaryzmu. Stalin pomny lekcji z 1920 roku, wiedział, że tworzenie polskich oddziałów w ramach Armii Czerwonej nie ma większego sensu- szkoda sił i środków. Wymyślił więc stworzenie formacji sojuszniczej – 1 Dywizji Piechoty imienia Tadeusza Kościuszki, która w Sielcach nad Oką szybko rozrosła się w 1 Korpus Polskich Sił Zbrojnych w Związku Sowieckim. Patronem dywizji został pogromca Rosjan pod Racławicami w 1794 roku, obowiązywały w niej polskie tradycje wojskowe i obrzędy religijne […]
W maju 1943 [rekruci] zaprotestowali gremialnie, kiedy wydano im sowieckie mundury drelichowe – nie chcieli ich wkładać, choć większość miała na sobie niemiłosiernie znoszone kufajki. A kiedy pod koniec miesiąca dostarczono wreszcie mundury polskiego kroju, wielu żołnierzy zamieniło „kurice” z rogatywek, jak nazywali orzełki bez korony, na te w koronie z czasów przedwojennego Wojska polskiego … […] Konflikty wokół mundurów, orzełków, niechęć i podejrzliwość wobec sowieckiej kadry oficerskiej oddelegowanej z Armii Czerwonej – to tylko wierzchołek góry lodowej, z którą mierzyli się komuniści w jednostkach 1 Korpusu […] Po chrzcie bojowym pod Lenino polscy żołnierze w styczniu 1944 roku zostali przeniesieni ze Smoleńszczyzny do Sum na Ukrainie. W czerwcu tego roku korpus został przemianowany na 1 Armię Polską w Związku Sowieckim. Stało się to dzięki napływowi nowych ochotników, którzy często mieli za sobą służbę w Armii Krajowej. Wielu z nich do wojska Berlinga trafiało pod przymusem z rozbitych przez NKWD lub Smiersz oddziałów partyzanckich.”
P. Korczyński „Piętnaście sekund. Żołnierze polscy na froncie wschodnim” Warszawa 2023 - fragment
J.Druzynska rozmawia z Piotrem Korczyńskim
