Dlaczego pradziadek wyjechał z Polski? Z jakiej miejscowości pochodził i jak wyglądało jego życie? Takie pytania zadają sobie ludzie rozsiani po całym świecie, którzy próbują odnaleźć swoje polskie korzenie. Pomagają im w tym Kinga Urbańska i Karolina Szlęzak ze Stowarzyszenia Twoje Korzenie w Polsce oraz projektu Your Roots in Poland. Zaczynały od pomysłu na internetową platformę, dziś prowadzą międzynarodowe poszukiwania genealogiczne, warsztaty i działalność edukacyjną. W tym roku ich stowarzyszenie obchodzi dziesięciolecie.
Posłuchaj audycji
Pomysł narodził się w krakowskim Archiwum Narodowym. Kinga Urbańska i Karolina Szlęzak, absolwentki historii, podczas pracy nad swoimi magisterskimi rozprawami regularnie korzystały z archiwalnych zbiorów. Zauważyły, że coraz częściej pojawiają się tam osoby mieszkające za granicą, które chcą dowiedzieć się czegoś o swoich polskich przodkach. Potrzebowały pomocy w odnalezieniu dokumentów, pokonaniu bariery językowej i poruszaniu się po polskich archiwach.
– Stwierdziłyśmy, że mamy narzędzia, umiejętności i wiedzę, aby w miarę szybko i przystępnie dotrzeć do tych informacji – wspominają.
Zanim uruchomiły projekt, sprawdziły potencjalny rynek. Okazało się, że na świecie żyje więcej osób polskiego pochodzenia, niż jest mieszkańców Polski. Inspiracji szukały przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych, gdzie genealogia od dawna cieszyła się dużą popularnością, a organizacje i portale genealogiczne pomagały emigrantom odtwarzać historię rodzin.
Początkowo działalność koncentrowała się na komercyjnych poszukiwaniach dokumentów. Szybko jednak okazało się, że osoby szukające przodków potrzebują czegoś więcej niż tylko odnalezienia aktu urodzenia czy ślubu. Chcą zrozumieć polską historię, realia życia dawnych pokoleń i przyczyny emigracji. Tak w maju 2016 roku powstało Stowarzyszenie Twoje Korzenie w Polsce.
Genealogia to nie tylko imiona i nazwiska
Poszukiwania zaczynają się od informacji, które rodzina już posiada. Potrzebne są przede wszystkim imiona i nazwiska przodków, miejsca oraz daty urodzenia, ślubu i śmierci. Istotne jest również wyznanie, ponieważ od niego często zależy, w jakich księgach i archiwach należy szukać dokumentów.
Zebrane informacje nie są jednak przyjmowane bezkrytycznie. Zadaniem badaczek jest ich historyczna weryfikacja. Rodzinne opowieści bywają nieprecyzyjne, a dokumenty emigracyjne potrafią wprowadzać w błąd. Przodek pochodzący z niewielkiej miejscowości pod Krakowem mógł zostać zapisany na liście pasażerów statku jako mieszkaniec Krakowa albo Galicji. To znacząco zmienia kierunek poszukiwań.
– Naszym zadaniem przede wszystkim na samym początku jest wziąć te dane, które dostajemy od rodziny, poddać je krytyce historycznej i wykorzystać naszą wiedzę zdobytą na studiach, żeby je zweryfikować – wyjaśniają.
Dopiero potem powstaje plan poszukiwań. Badaczki sprawdzają, czy dokumenty się zachowały, gdzie mogą być przechowywane i jakie są możliwości ich odnalezienia. Następnie przedstawiają klientowi plan i wycenę. Po uzyskaniu zgody rozpoczynają pracę w archiwach i internetowych bazach genealogicznych.
W ostatnich latach wiele się zmieniło. Archiwa coraz szerzej digitalizują swoje zasoby, dzięki czemu nie trzeba już tak często podróżować do odległych miejscowości. Zmieniła się również sama genealogia. Kiedyś poszukiwania koncentrowały się często na udowadnianiu szlacheckiego pochodzenia i odkrywaniu „błękitnej krwi”. Dziś coraz więcej osób chce poznać historię zwyczajnych rodzin.
– Ponad 90 procent polskiego społeczeństwa ma pochodzenie chłopskie. I to wcale nie jest żadna ujma. Możemy odnaleźć tych przodków, poznać ich kulturę i dowiedzieć się, jak wyglądało ich życie – podkreślają rozmówczynie.
Duże zainteresowanie historią rodzin chłopskich przyniosła między innymi popularność książki Joanny Kuciel-Frydryszak „Chłopki”. Jak zauważają genealogiczki, publikacja była raczej odpowiedzią na zmianę, którą obserwowały już wcześniej, niż jej początkiem.
Sztuczna inteligencja pomaga, ale nie zastąpi historyka
Do poszukiwań wkroczyła również sztuczna inteligencja. Potrafi uporządkować rodzinne informacje, pomóc w przygotowaniu planu badań, a nawet odczytywać i tłumaczyć dawne dokumenty. To szczególnie przydatne w przypadku dziewiętnastowiecznych aktów sporządzanych po rosyjsku, niemiecku czy łacinie, często pisanych odręcznie.
Badaczki przyznają, że jakość tych narzędzi jest dla nich zaskoczeniem. Nie oznacza to jednak, że można bezwarunkowo ufać uzyskanym odpowiedziom.
– Sztuczną inteligencję trzeba sprawdzać. Nie zawsze wskazuje faktycznie istniejące dokumenty, dlatego absolutnie poddajemy to dodatkowej weryfikacji – zaznaczają.
Doświadczenie historyczne pozostaje niezbędne. Osoba bez przygotowania może nie zauważyć, że wskazana przez AI księga nie istnieje albo że błędnie odczytany zapis prowadzi do niewłaściwej miejscowości.
Historia jednej rodziny opowiada historię całego kraju
Działalność Twoich Korzeni w Polsce nie ogranicza się do indywidualnych poszukiwań. Stowarzyszenie prowadzi warsztaty dla dorosłych, seniorów i dzieci, organizuje spotkania międzypokoleniowe oraz współpracuje z instytucjami kultury i bibliotekami. Od ośmiu lat wspólnie z Muzeum Emigracji w Gdyni realizuje cykl spotkań online, podczas których uczestnicy krok po kroku uczą się samodzielnie odtwarzać historię swoich rodzin.
Badaczki prowadzą również zajęcia na Uniwersytecie Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Piszą i redagują publikacje poświęcone historii lokalnych społeczności, między innymi Zwierzyńca, Toni podkrakowskich i Prądnika Białego.
Ważnym elementem ich pracy jest przekonanie, że historii człowieka nie można oddzielić od historii miejsca i wydarzeń politycznych. Losy jednego pradziadka mogą prowadzić do opowieści o wojnach światowych, migracjach, zmianach granic czy przemianach społecznych.
– Nie da się odłączyć historii osoby od historii miejsca, od historii politycznej. O historii Polski i świata możemy się uczyć z perspektywy jednego człowieka i jednego członka rodziny – mówią.
Podczas warsztatów zadają uczestnikom pozornie proste pytanie: jak miał na imię twój pradziadek i kiedy się urodził? Często okazuje się, że ludzie potrafią wymienić polskich królów, ale niewiele wiedzą o własnych przodkach.
Celem jest więc uczynienie z każdego uczestnika warsztatów detektywa własnej historii.
Polski paszport i potrzeba przynależności
Wśród osób zgłaszających się do Your Roots in Poland są przede wszystkim ludzie mieszkający za granicą, którzy chcą potwierdzić swoje polskie pochodzenie. Dla części z nich poszukiwania mają również wymiar praktyczny – udokumentowane polskie korzenie mogą otworzyć drogę do potwierdzenia polskiego obywatelstwa i uzyskania paszportu.
Jednak, jak zauważają genealogiczki, motywacje nie ograniczają się do kwestii formalnych. Wielu ludzi chce po prostu poczuć więź z krajem swoich przodków. Nawet jeśli nie mówią po polsku, znają polskie potrawy, tradycje i kulturę.
– Chcą mieć ten dokument, chcą mieć to potwierdzenie, że ich przodkowie są stąd – opowiadają.
Dziesięć lat temu Kinga Urbańska i Karolina Szlęzak zaczynały od pomysłu na pomoc osobom zagubionym w archiwalnych zbiorach. Dziś ich praca pokazuje, że genealogia to znacznie więcej niż odtwarzanie drzewa rodzinnego. To sposób na odkrywanie własnej tożsamości, ale też poznawanie historii Polski przez losy ludzi, którzy ją tworzyli.
