STOP dezinformacji: Krew na krakowskim bruku, ściek w sieci. Anatomia manipulacji po ataku na Rynku Głównym

Wydarzenia z 7 listopada na Rynku Głównym w Krakowie przyniosły ból, żałobę i traumę. Lecz gdy służby ratowały rannych i zabezpieczały miejsce tragedii, w przestrzeni wirtualnej rozgorzało – jak ujął to prowadzący dyskusję Kamil Wszołek – „laboratorium wojny informacyjnej na żywym organizmie”. Zamiast faktów pojawiły się zmanipulowane obrazy wygenerowane przez sztuczną inteligencję, fałszywe tropy o przynależności sprawcy do pułku Azow oraz bezwzględne próby zbicia kapitału politycznego na ludzkim dramacie. Dlaczego tak łatwo ulegamy manipulacji w kryzysie i co możemy zrobić, by nie stać się narzędziem w rękach cynicznych graczy lub obcych służb?

Zasada pierwszej godziny: informacyjna próżnia rodzi potwory

W pierwszych minutach po ataku opinia publiczna znalazła się w stanie paraliżującego stresu i głodu wiedzy. Służby potrzebują czasu na weryfikację faktów, a powstałą lukę natychmiast wypełniają spekulacje.

„Kiedy jesteśmy zestresowani, bardzo chcielibyśmy się uspokoić. Informacja może nas uspokajać, ale na wczesnym etapie jest o nią bardzo trudno (...) Ludzie rozsyłali niesprawdzone doniesienia masowo, bo w sytuacji lęku bardzo trudno się zatrzymać – chcemy zredukować strach i poczuć wspólnotę” – tłumaczy dr Agnieszka Całek z Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Jednym z najbardziej jaskrawych przykładów wprowadzenia opinii publicznej w błąd była relacja na żywo prowadzona na antenie Telewizji Republika przez Tomasza Sakiewicza. Dziennikarz znalazł się w samym sercu wydarzeń, zanim policja zdążyła odgrodzić teren taśmami. Zamiast rzetelnego opisu faktów widzowie otrzymali potok niezweryfikowanych spekulacji. Kulminacją relacji było twierdzenie, że na Rynku wciąż nie ma ani jednego policjanta – co brzmiało szczególnie kuriozalnie, gdy w tym samym kadrze transmisyjnym widzowie mogli dostrzec funkcjonariusza.

„Na wypowiedzi pana Sakiewicza można by uczyć studentów, jak tego nie robić. Dostał się w centrum wydarzeń, zanim służby ograniczyły dostęp. Spekulowanie na bieżąco w tak dramatycznej, dynamicznej sytuacji było absolutnie naganne. Pan Sakiewicz prezentował swoje domysły jako fakty w bezpośredniej relacji na żywo” – oceniała bez ogródek dr Agnieszka Całek.

Komunikacja krakowskiej policji zadała kłam tym tezom w błyskawiczny sposób. Niemal natychmiast zdementowano wątek narodowościowy, podając oficjalnie, że sprawca jest obywatelem Polski. Przedstawiono precyzyjną oś czasu: pierwszy patrol zareagował już 23 sekundy po zgłoszeniu, w 2. minucie na miejscu była straż miejska, w 3. minucie doszło do wymiany ognia z policją, a po 6 minutach zamachowiec został obezwładniony i zatrzymany.

Sprawa relacji Telewizji Republika wywołała także ostry konflikt instytucjonalny. Prof. Tadeusz Kowalski z KRRiT wskazał wprost na podejrzenie złamania art. 18 ustawy o radiofonii i telewizji (dotyczącego m.in. zakazu propagowania działań sprzecznych z prawem czy godzących w bezpieczeństwo państwa). Gdy w obronie Sakiewicza stanęło Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich, zasłaniając się wolnością słowa, w studiu Radia Kraków padła mocna riposta:

„Jeżeli to była wolność słowa, to chyba powinniśmy w tym momencie wyłączyć mikrofony i wyjść ze studia. O czym rozmawiamy, jeśli rozmawiamy o dezinformacji? Zasada »kto pierwszy, ten lepszy« wygrała z wiarygodnością, a zmyślone wątki o cudzoziemcach i bezradności służb natychmiast podchwyciły trolle do budowy kolejnych fake newsów” – komentowali dr Anna Nowakowska-Głuszak oraz Marcin Fic.

Słowa ministra paliwem dla chaosu. Przypadek Marcina Kierwińskiego

Podczas gdy działania policji na miejscu zdarzenia oceniono jako wzorcowe, poważny kryzys wywołały komunikaty płynące ze strony polityków. Szczególną uwagę goście audycji zwrócili na wystąpienie szefa MSWiA Marcina Kierwińskiego, który publicznie powiązał motywacje sprawcy z ideologią skrajnie prawicową, zanim okoliczności zdołała zweryfikować prokuratura.

„Szef MSWiA, opowiadając o wskazówkach i poszlakach, które miały dowodzić fascynacji napastnika ideologiami skrajnie prawicowymi, wywołał potężną burzę w serwisach społecznościowych. W odpowiedzi minister sprawiedliwości i prokuratura podkreślali, że tych poszlak jeszcze nie zweryfikowano i nie wolno przesądzać o motywacjach. Wnieśliśmy jako Demagog oficjalne zapytanie do MSWiA o przedstawienie dowodów stojących za słowami ministra – politykom trzeba patrzeć na ręce” – podkreślał Marcin Fic ze Stowarzyszenia Demagog.

Nieprzemyślana dygresja ministra natychmiast stała się punktem wyjścia dla fali manipulacji i kolejnych zmyślonych narracji po obu stronach politycznego sporu: Rozpowszechniano fałszywe grafiki wygenerowane z użyciem AI, rzekomo przedstawiające zamachowca na wspólnym spotkaniu wyborczym z Marcinem Kierwińskim. Manipulowano zdjęciami z konkursu, w którym brał udział sprawca – zależnie od konta przypisywano mu związki raz z Koalicją Obywatelską, raz z Prawem i Sprawiedliwością (jedna z posłanek PiS ogłosiła go z kolei „lewicowym aktywistą”). Zagraniczne media cytowały słowa ministra jako oficjalne i potwierdzone ustalenia, utrwalając błąd poznawczy na arenie międzynarodowej.

„Gdy wypowiada się minister, dla zagranicy i wielu odbiorców jest to źródło bezwzględnie wiarygodne. Tymczasem zadajmy sobie podstawowe pytanie: skąd polityk miałby to wiedzieć na tym etapie? Przecież ustalenie motywacji wymaga zabezpieczenia nośników, analizy komputera, telefonu i kontaktów sprawcy. Zarówno przekazy pana Sakiewicza, jak i ministra Kierwińskiego błyskawicznie rozbiły społeczną solidarność i nakręciły spiralę polaryzacji” – wskazywały dr Anna Nowakowska-Głuszak oraz dr Agnieszka Całek.

Sztuczna inteligencja dopisuje fałszywe piksele

Eksperci ze Stowarzyszenia Demagog zidentyfikowali szereg zmanipulowanych materiałów wizualnych. Nie były to wyłącznie klasyczne deepfake’i tworzone od zera, ale algorytmicznie „poprawiane” i wyostrzane za pomocą AI amatorskie kadry z telefonów. Narzędzia sztucznej inteligencji dopowiadały brakujące piksele, deformując twarz napastnika, wklejając obce flagi czy dorabiając zmyślone naszywki na mundurach.

„Hipotetyczna rekonstrukcja rzeczywistości utrwala jej fałszywy obraz. Nie możemy ufać sztucznej inteligencji i oddawać jej odpowiedzialności za to, co publikujemy. Zauważyliśmy nawet użytkowników, którzy pytali modele językowe o autentyczność zdjęć, weryfikując jeden model drugim. W ten sposób całkowicie porzucono autorytet służb na rzecz cyfrowych halucynacji” – ostrzegał Marcin Fic, analityk Demagoga.

Co gorsza, naszą rodzimą dezinformację błyskawicznie podchwyciły i wzmocniły rosyjskie kanały na Telegramie, sącząc kremlowską narrację z powrotem do polskich mediów społecznościowych.

Prawdziwa siła to współpraca, nie polaryzacja

Gdy politycy obu stron przerzucali się oskarżeniami – od twierdzeń o powiązaniach napastnika ze skrajną prawicą, po próby łączenia go z lewicowymi aktywistami – internet zamienił się w arenę zaciekłej wojny polsko-polskiej. Tymczasem na krakowskim Rynku rzeczywistość wyglądała zupełnie inaczej.

„Proszę zobaczyć, co wydarzyło się na Rynku w Krakowie: lekarze, przechodnie, policjanci natychmiast zaczęli ze sobą współpracować. Nikt nie pytał rannych czy ratowników: »Na kogo głosujesz? Kim jesteś?«. Gdyby tam panowała polaryzacja, ta tragedia mogłaby zebrać znacznie większe żniwo. Jeżeli jesteśmy spolaryzowani, jesteśmy po prostu słabsi. W internecie musimy nauczyć się tego samego odruchu solidarności” – zauważa dr Anna Nowakowska-Głuszak z Uniwersytetu Śląskiego.

Jak dbać o higienę umysłu w czasie kryzysu?

Goście Radia Kraków sformułowali kilka kluczowych zasad, które każdy z nas powinien wdrożyć od zaraz:

1. Stosuj zasadę pierwszej godziny: W pierwszych chwilach po tragedii nikt nie zna pełnego obrazu sytuacji. Jeśli widzisz profil podający „gotowy motyw” czy narodowość sprawcy, powstrzymaj się od podawania tego dalej.

2. Obserwuj swoje emocje: Gdy wpis wywołuje w tobie gwałtowny gniew lub wściekłość, odsuń telefon na bok. Silne emocje wyłączają krytyczne myślenie i czynią nas bezbronnymi wobec manipulacji.

3. Nie polemizuj – zgłaszaj: Zamiast nakręcać zasięgi internetowym prowokatorom kłótniami w komentarzach, korzystaj z opcji zgłaszania fałszywych treści administratorom platform lub wyślij zgłoszenie do organizacji fact-checkingowych.

4. Zadaj sobie pytanie o cel: Zanim klikniesz „udostępnij”, zapytaj siebie: Czy ten wpis pomaga opanować lęk i wnosi potwierdzone fakty, czy jedynie podsyca panikę?

Posłuchaj całej audycji i dowiedz się więcej o tym, jak budować społeczną odporność na cyfrowe zagrożenia.