Włam na ekrany w krakowskiej galerii handlowej, sfałszowane plakaty na warszawskich ulicach, politycy wpadający w pułapkę wykresów IT oraz fotorealistyczne obrazy paryskich zamieszek generowane przez sztuczną inteligencję. Współczesna dezinformacja nie potrzebuje wielkich budżetów ani skomplikowanych technologii – jej najgroźniejszą bronią są nasze własne emocje i mechanizm „świętego oburzenia”.
Posłuchaj wypowiedzi
Prowokacja na wyciągnięcie ręki: od krakowskiej galerii po zwykłą drukarkę
Dezinformacja przestała być domeną abstrakcyjnych serwerowni – coraz częściej wkracza w naszą bezpośrednią przestrzeń fizyczną. Przykładem był incydent w krakowskiej galerii handlowej, gdzie na ekranach restauracji Olimp pojawił się sfingowany komunikat rekrutacyjny ukraińskiego pułku Azow, będący efektem włamania na zewnętrzny system zarządzania monitorami. Z kolei w Warszawie rozklejono fałszywe ogłoszenia o rzekomych promocjach z okazji rocznicy śmierci Stepana Bandery.
Jak zauważył Marcin Fic ze Stowarzyszenia Demagog, techniczna strona takich operacji bywa uderzająco banalna:
„Wystarczyło wydrukować sobie na zwykłej drukarce ogłoszenia i rozwiesić je po Warszawie na różnych słupach. (...) Wystarczy zasiać ziarnko niepewności, udostępnić jakąś fałszywą treść i znowu wywołuje to od razu oburzenie bez tak naprawdę jakiejś próby weryfikacji”.
Weryfikacja w takich przypadkach wymaga zaledwie chwili – wystarczy sprawdzić oficjalne kanały danej firmy lub instytucji.
Pułapka technikaliów: kiedy crawler staje się trollem
Dezinformacja i manipulacja żerują również na niewiedzy osób publicznych. W magazynie przywołano głośny przypadek, gdy ówczesna minister Katarzyna Pełczyńska-Nałęcz ogłosiła, że po ukraińskim ataku z polskiej sieci niemal zniknęły prorosyjskie boty. Analizy wykazały jednak, że odnotowany spadek dotyczył crawlerów – automatycznych botów indeksujących wyszukiwarek, a nie kont trolli, co potwierdzili m.in. eksperci z NASK. Zofia Danielewicz zwróciła uwagę, jak łatwo ulec złudnemu poczuciu bezpieczeństwa:
„To mogła być informacja, która miała pokazać, jak duży to sukces (...). Ale mogła też uśpić naszą czujność z drugiej strony, bo skoro boty, te trolle już są wyciszone, no to będzie więcej prawdy w internecie. (...) To są trudne terminy. To jest wiedza specjalistyczna i trudno nam to zinterpretować w oderwaniu od innych danych”.
Z kolei Marcin Fic podkreślił, że takie wpadki niosą odwrotny skutek: ośmieszają realne zagrożenie, jakim wciąż pozostają farmy trolli, i wynikają z chęci zdobywania politycznych punktów kosztem rzetelności.
Psychologia podziału: zerwany łańcuch dialogu
Jednym z najgroźniejszych celów cyberprowokacji jest polaryzacja społeczna, oparta na resentymentach narodowościowych i grze na poczuciu zagrożenia. Mechanizm ten zdiagnozowała dr Anna Nowakowska-Głuszak:
„Proszę zwrócić uwagę, że na poziomie językowym, informacyjnym, symbolicznym to nie jest podział my – wy, tylko my – oni. To jest podział budowany właśnie na tym dystansie i braku komunikacji. To nie jest podział: my Polacy, wy Ukraińcy i rozmawiamy, tylko: my Polacy, oni Ukraińcy. Czyli tak symbolicznie jest zerwany ten łańcuch komunikacyjny”.
Gdy pojawia się przekaz o zagrożeniu dla własnej grupy czy miasta, naturalnym odruchem jest emocjonalny sprzeciw. Właśnie ten automatyzm staje się pożywką dla twórców wrogich narracji.
Paryski poligon AI: wygenerowany księgarz i „święte oburzenie”
Osobną część dyskusji poświęcono protestom we Francji, które stały się poligonem doświadczalnym dla manipulacji wizualnych generowanych przez sztuczną inteligencję. Symbolem stało się wiralowe zdjęcie francuskiego księgarza, który ze stoickim spokojem pije kawę przed nietkniętą księgarnią na tle płonącej ulicy – kadr całkowicie sfabrykowany przez AI.
Wokół takich materiałów natychmiast narasta fala nienawiści i uproszczeń, które spychają w cień realne tło protestów. Użytkownicy mediów społecznościowych dają się wciągnąć w mechanizm podsycający zasięgi. Dr Anna Nowakowska-Głuszak zaapelowała o refleksję nad własnym zachowaniem w sieci:
„Święte oburzenie to jest taka emocja, kiedy wszyscy rzucamy się do klawiatury i piszemy, lajkujemy albo inaczej wyrażamy nasz stosunek do treści (...). Proszę pamiętać, że jesteśmy wpisani w łańcuch dezinformacyjny i jeżeli wyrażamy to nasze święte oburzenie, puszczamy dalej, to tak naprawdę trochę podcinamy gałąź, na której siedzimy. (...) Nie chodzi o to, żebyśmy więcej wiedzieli, żebyśmy byli mądrzejsi. Chodzi o to, żeby było więcej udostępnień, lajków, komentarzy, żeby był ruch, bo tak wygląda zarabianie w internecie”.
Jak radzić sobie z takimi obrazami? Pomóc może choćby wyszukiwanie wsteczne obrazem. Wystarczy wyciąć kadr i sprawdzić jego historię publikacji. Sztuczna inteligencja tworzy nadal kadry nienaturalnie symetryczne i wygładzone; warto szukać błędów w detalach – takich jak nienaturalne guziki marynarki czy torba zawieszona na ramieniu bez paska. Możemy jeszcze wykorzystać weryfikację za pomocą narzędzi sprawdzających obecność cyfrowych znaków wodnych generowanych m.in. przez OpenAI czy Gemini.
Najbardziej ludzkie słowo w erze sztucznej inteligencji
Głównym wnioskiem płynącym z debaty jest konieczność odbudowania krytycznego myślenia oraz odpowiedzialności – zarówno po stronie polityków, których wpisy legitymizują nieprawdziwe treści, jak i odbiorców. Najważniejszą tarczą ochronną może okazać się pokora wobec informacji. Jak celnie podsumował Marcin Fic:
„Odpowiedź »nie wiem« nie jest hańbiąca. Sytuacja braku jakiejś wiedzy, braku informacji na dany temat też jest całkowicie normalna. Więc jeżeli my sami nie wiemy, co to znaczy, to albo zaufajmy źródłom, które naprawdę mają ekspercką wiedzę (...) albo poczekajmy”.
Myśl tę dopełniła dr Anna Nowakowska-Głuszak:
„Proszę zwrócić uwagę, jak państwo korzystają z jakiegoś programu ze sztuczną inteligencją, że on nam nigdy nie odpowie: »Nie wiem«. On będzie szukał odpowiedzi i często halucynował. Także to »nie wiem« jest jedną z najbardziej ludzkich rzeczy, jaka istnieje. (...) Czasami powiedzenie »nie wiem« może przynieść mniej strat niż »wiem i jeszcze wam to przekażę«”.
Więcej o metodach weryfikacji faktów, manipulacjach wypowiedziami polityków oraz cyfrowych prowokacjach dowiesz się, słuchając pełnego nagrania magazynu Stop dezinformacji.
