Polub pięć TikToków, strzeż się „mrzonki” i nie daj się skłócić z Czechami

„Oni chcą zabrać nasze miejsca pracy”. Jak działa antyukraińska machina dezinformacji

To jeden z najbardziej dynamicznych i powtarzalnych mechanizmów w polskim internecie: systemowe budowanie wrogości wobec uchodźców z Ukrainy. Gdy tylko w mediach pojawia się informacja o tragicznej napaści (jak chociażby atak nożownika w Kamiennej Górze), internet „wie”, kto jest sprawcą, zanim policja w ogóle zdąży spisać pierwsze zeznania. W sieci natychmiast krążą oskarżenia o „ukraińskim piracie drogowym pędzącym 300 km/h” (nagranie faktycznie pochodziło z Rosji), czy fałszywe filmy generowane przez sztuczną inteligencję, rzekomo pokazujące pobicie polskiego dziecka we Lwowie.

Dezinformatorzy działają na skojarzeniach i emocjach, dążąc do wywołania u Polaków poczucia permanentnego zagrożenia.

Zza kulis walki z kłamstwem: „Dezinformatorzy starają się wykorzystać napięte stosunki polsko-ukraińskie i robią wszystko, żeby je pogłębić. Podkreślając, że przestępstwa zostały rzekomo dokonane przez Ukraińców, chcą zarysować czarny obraz całej grupy społecznej. Działają skrótami myślowymi – tak, abyśmy słysząc 'Ukrainiec', od razu mieli skojarzenie z przestępczością.”
— Anatola Stabryła, analityczka Stowarzyszenia Demagog.

Ofiarą podobnych manipulacji padł również system ubezpieczeń społecznych. Legendarna już historia o „minimalnej emeryturze fundowanej przez polskiego podatnika każdemu cudzoziemcowi po zaledwie jednym dniu pracy” okazała się ordynarnym naciąganiem faktów. Jak wyjaśnia Weronika Kiebzak z Demagoga, dwustronna umowa polsko-ukraińska opiera się na zsumowaniu okresów stażu pracy z obu krajów, a dopłaty do emerytury minimalnej wymagają udokumentowania aż 20 lat stażu dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn.

Jak podkreśla dr Anna Nowakowska-Głuszak (AGH, Uniwersytet Śląski), ta narracja nie powstaje przez przypadek – to precyzyjnie uszyta broń psychologiczna:

„Mamy do czynienia z bronią w wojnie hybrydowej. To nie bierze się znikąd. To zamierzona technika dezinformacyjna wpisana w ramy wojny informacyjnej. Co najciekawsze – w tych przekazach nigdy nie pojawia się wprost Rosja. Cały dyskurs jest krojony na miarę lokalnych problemów i strachów konkretnego regionu. Wszystko po to, by rozbić sojusze, bo ich osłabienie zawsze leży w interesie Kremla.”
— dr Anna Nowakowska-Głuszak, badaczka z AGH i UŚ.

Polub pięć TikToków i strzeż się „tajemnicy”. Codzienny poligon w Twojej kieszeni

Wojna hybrydowa to jedno, ale prawdziwe niebezpieczeństwo czyha na nas każdego dnia na ekranach smartfonów. To bezczelne próby kradzieży tożsamości oraz oszczędności życia.

Jednym z najpopularniejszych mechanizmów jest żerowanie na ludzkim cierpieniu i lęku przed chorobą. Na Facebooku masowo pojawiają się nagrania wideo zachwalające cudowne i darmowe leki na cukrzycę czy stawy, podpierające się autorytetem znanych naukowców (jak prof. Grażyna Cichosz). W rzeczywistości to perfidne deepfake'i – oszuści nałożyli wygenerowany przez sztuczną inteligencję głos na stary wywiad telewizyjny.

Dlaczego tak łatwo dajemy się nabrać? Odpowiedź tkwi w psycholingwistyce i magii słowa „tajemnica”.

„Jak coś jest tajemne, ukryte, to automatycznie staje się dla nas cenne. Podświadomie myślimy: 'skoro lekarze to ukrywają, to znaczy, że to działa'. Do tego dochodzi klasyczny argument z autorytetu, czyli podstawowa technika argumentacyjna znana od starożytności. Oszuści wzięli po prostu stare metody psychologiczne i ubrali je w najnowszą technologię deepfake.”
— dr Anna Nowakowska-Głuszak.

Równie zaawansowane są fałszywe reklamy inwestycyjne. Przykład? Sfabrykowana „wielka awantura w studiu TVN24”, podczas której Daniel Obajtek miał ujawnić sekrety bogactwa, a prezes NBP Adam Glapiński rzekomo uciekł ze studia. Po kliknięciu w link trafiamy na stronę, która idealnie udaje portal telewizyjny, ale zamiast informacji serwuje formularz wyłudzający dane do platformy finansowej.

Najbardziej zaskakujące są jednak bezczelne oferty „pracy dla każdego”, masowo rozprzestrzeniające się na Telegramie. Analitycy Demagoga przeprowadzili dziennikarski eksperyment wcieleniowy, by zbadać to oszustwo od środka. Odpowiedzieli na ofertę „zarabiania za oglądanie TikToków”.

Schemat był prosty: za pięć polubień bot rzeczywiście wypłacił 25 złotych. Gdy jednak analitycy poprosili o większe, lepiej płatne zlecenia, oszuści zażądali „opłaty wpisowej” (często sięgającej nawet 1000 dolarów) za wejście do elitarnej grupy. Gdy ofiara przeleje pieniądze, kontakt natychmiast się urywa, a konto jest zablokowane. Jedna z poszkodowanych Polek straciła w ten sposób 23 tysiące złotych.

Rosyjski sabotaż przy granicy z Czechami i krakowska „mrzonka” o metrze

Manipulacja informacją potrafi też dotknąć kluczowych kwestii bezpieczeństwa państwa, a nawet... lokalnych sporów o infrastrukturę w Krakowie. Ostatnie tygodnie przyniosły trzy podręcznikowe przykłady takich działań:

Rakieta w Tarnawie-Kolonii (Lubelszczyzna): Gdy pod koniec lipca w ziemię uderzył rosyjski pocisk manewrujący, internet natychmiast zalały teorie o „ukraińskiej prowokacji”, fałszywe raporty o wybuchu trotylu i polityczne zarzuty, że służby rzekomo działały opieszale, a wyprzedzili je dziennikarze. Oficjalne dokumenty prokuratury i wojska jednoznacznie dowodzą, że teren zabezpieczono o 5:11 rano – na długo przed kamerami mediów.

Prowokacja na Śląsku Cieszyńskim: To wyjątkowo wyrafinowany, hakerski atak. Sprawcy sklonowali stronę czeskiego publicznego radia, spreparowali rzekome pismo ambasadora Czech przy użyciu sztucznej inteligencji (zostawiając w nim kuriozalne błędy językowe, będące hybrydą polskiego i czeskiego) i zaczęli wmawiać mieszkańcom pogranicza, że Polska oficjalnie żąda aneksji czeskich ziem. Cel? Skłócenie sąsiednich narodów.

Przykład na to, jak dezinformacja schodzi na poziom lokalny. Podczas debaty politycznej słowa radnej Aleksandry Owcy, która nazwała „mrzonką” wizję rezygnacji z inwestycji tramwajowych przy braku pewnego finansowania na budowę tuneli metra, zostały wycięte z kontekstu. Przedstawiono je tak, jakby radna uważała samo metro za mrzonkę i sabotowała wolę mieszkańców z referendum. Senator Monika Piątkowska opublikowała zmanipulowaną wersję na platformie X, celowo pomijając sprostowania radnej.

„Kontekst współtworzy sens. Słowa takie jak 'mrzonka' mają silny element wartościujący i doskonale nadają się do manipulacji politycznej. Jeśli widzimy, że ktoś na jednym słowie buduje potężną oskarżycielską narrację, naszą pierwszą reakcją powinno być zajrzenie do pełnej, oryginalnej wypowiedzi.”
— dr Anna Nowakowska-Głuszak.

Pięć przykazań cyfrowej samoobrony. Jak nie dać się złapać?

W walce z zalewem dezinformacji i oszustw naszą jedyną tarczą jest czujność i odpowiednie nawyki. Eksperci na antenie Radia Kraków wskazali kluczowe zasady cyfrowej higieny:

• Zastosuj „zasadę trzech sekund”: Nie udostępniaj i nie komentuj pod wpływem emocji. Jeśli nagłówek wywołuje w Tobie wściekłość lub strach – ochłoń. Emocje to główny sprzymierzeniec dezinformacji.

• Weryfikuj adresy URL: Zawsze patrz na pasek adresu strony (zwłaszcza banków, mediów społecznościowych czy portali informacyjnych). Oszuści podmieniają pojedyncze znaki (np. małe „l” na duże „I”), by uśpić Twoją czujność.

• Korzystaj z bezpiecznych zakładek: Nie wchodź do bankowości elektronicznej przez wyszukiwarkę lub podejrzane linki z wiadomości. Wpisuj adres ręcznie albo dodaj oficjalną stronę banku do zakładek w przeglądarce.

• Skorzystaj z mocy znaków specjalnych: Automatyczne boty hakerskie masowo sprawdzają bazy wycieków. Dodanie do hasła prostego znaku specjalnego (np. małpy @, przecinka lub wykrzyknika) potrafi skutecznie zablokować automatyczne próby przejęcia konta.

• Pamiętaj: w sieci nie ma nic za darmo: Nie ma darmowych cudownych leków, nie ma darmowych pieniędzy ani zarobków za „klikanie w ikonki”. Jeśli oferta brzmi zbyt pięknie, by była prawdziwa – na 100% masz do czynienia z oszustwem.

Magazyn „STOP dezinformacji” powstał we współpracy z analitykami Stowarzyszenia Demagog. Program prowadzi Kamil Wszołek.