Żyjemy w świecie, w którym nasza uwaga stała się najcenniejszą walutą, a przestrzeń informacyjna – polem nieustannej walki o nasze emocje, decyzje i portfele. Podczas gdy politycy żonglują wybiórczymi statystykami, zagraniczne fabryki trolli testują odporność społeczeństwa, a cyberoszuści generują fałszywe wizerunki autorytetów za pomocą sztucznej inteligencji, przed każdym odbiorcą staje to samo wyzwanie: jak zachować krytyczny rozum i nie dać się zmanipulować?
Posłuchaj audycji
Pułapka magii liczb: dlaczego tak łatwo ulegamy statystykom?
Wybory samorządowe i lokalna polityka w Krakowie przyniosły wysyp wyliczeń, procentów i zestawień. Problem w tym, że nawet prawdziwe liczby wyrwane z kontekstu lub osi czasu mogą stać się narzędziem dezinformacji. Eksperci przeanalizowali m.in. wypowiedzi krakowskich polityków dotyczące cen biletów, dostępności kolei miejskiej czy zasięgu Strefy Czystego Transportu.
„Nam się zazwyczaj w życiu wydaje, kiedy ktoś nam podaje dane, statystyki, jakieś liczby, raporty, to, że to już jest prawda, to jest dowód. (...) Jest to takie właśnie manipulowanie tym, żeby wziąć coś prawdziwego, ale jednak wyciągnąć z tego kompletnie błędne wnioski” – zwraca uwagę Piotr Litwin.
Jak zauważa dr Anna Nowakowska-Głuszak, w dobie internetowych skrótów myślowych odbiorcy są bombardowani danymi, które wywołują silne emocje, nie dając pełnego obrazu sytuacji:
„Dane liczbowe nie gwarantują niczego. W dzisiejszych czasach, w momencie kiedy ktoś powołuje się na dane liczbowe, powinien równocześnie wskazać nam źródło, na którym się to opiera. (...) Rzucamy czymś, rzucamy taką kolorową, żarzącą się piłeczką, która ma przyciągnąć uwagę”.
Upadek zasady „widzę, więc wierzę”: drony, fotomontaże i wojna kognitywna
Kolejnym obszarem poddanym analizie była panika wywoływana wokół incydentów granicznych oraz zmanipulowanych materiałów wizualnych. Eksperci odnieśli się m.in. do fałszywego zdjęcia drona wyłowionego w Rusinowie, opatrzonego wygenerowanymi przez sztuczną inteligencję polskimi oznaczeniami, które z anonimowego konta w mediach społecznościowych trafiło do ogólnopolskich stacji telewizyjnych.
„Te oba przykłady pokazują nam, że takie podejście tradycyjne weryfikacji empirycznej: 'coś widzę, więc jest prawdziwe', już nie ma dłużej zastosowania. My nie możemy już ufać tylko naszym oczom, bo w bardzo wielu sytuacjach po prostu to nas zawodzi” – przestrzega Marcin Fic.
Fałszywe narracje nie są dziełem przypadku. To elementy zaplanowanej dezinformacji strategicznej, w której prorosyjski przekaz wędruje od oficjalnych ośrodków na Kremlu, przez państwowe media i tłumaczenia, aż po zrekontekstualizowane wpisy w mediach społecznościowych. Ich celem nie zawsze jest przekonanie nas do kłamstwa – często wystarczy zasiać chaos, niepewność i podważyć zaufanie.
Fabryki oszustw i technologia deepfake: wiedza tajemna nie istnieje
Trzecia odsłona audycji dotyczyła zjawiska komercyjnego scamu i wyłudzeń finansowych. Cyberprzestępcy coraz śmielej generują fałszywe wypowiedzi znanych dziennikarzy, sportowców (m.in. Roberta Lewandowskiego czy Roberta Kubicy), duchownych (kard. Grzegorza Rysia) oraz polityków, tworząc sfabrykowane kłótnie telewizyjne i odsyłając do stron podszywających się pod znane portale informacyjne.
Mechanizm psychologiczny jest prosty: wzbudzić euforię lub strach i zaoferować rzekomą „wiedzę tajemną” o błyskawicznym zysku.
„Raczej nie ma drogi na skróty do wielkich pieniędzy, a jeśli by była, to raczej nie dowiedzielibyśmy się o tym od anonimowego konta na Facebooku (...). Jeśli ktoś naprawdę miałby dostęp do jakiejś wielkiej okazji inwestycyjnej, to by nam o tym nie powiedział” – puentuje Piotr Litwin.
Jak budować własną cyfrową odporność?
Goście programu zgodnie podkreślili, że w cyfrowym gąszczu kluczem jest krytyczne myślenie, chłodna głowa i weryfikacja źródeł. Gdy widzimy sensacyjną wiadomość lub obietnicę inwestycji:
Sprawdzajmy domeny i autorów publikacji, zamiast bezkrytycznie ufać anonimowym profilom.
Szukajmy pełnego kontekstu i źródeł danych, pamiętając, że liczby bez punktu odniesienia bywają manipulacją.
Pamiętajmy o zgłaszaniu prób wyłudzeń i fałszywych stron bezpośrednio do zespołu CERT Polska pod adresem incydent.cert.pl.
Zapraszamy do wysłuchania całego zapisu rozmowy w podcaście, by poznać szczegółowe mechanizmy obrony przed manipulacją.
