Kopiec z drewna, ziemia, dym i kilkanaście dni czuwania. Tak wyglądało wypalanie węgla drzewnego, które przez lata było ważnym elementem życia mieszkańców okolic Piwnicznej-Zdroju. Dziś po dawnych węglarzach zostały już przede wszystkim wspomnienia, nazwy miejsc i przekazywane historie. W tym roku, po ponad sześćdziesięciu latach przerwy, tradycję udało się jednak odtworzyć. W jednym z lasów ponownie zapłonął limierz, a wraz z nim wróciła część świata Czarnych Górali, o którym łatwo byłoby zapomnieć.
Galeria zdjęć
Posłuchaj audycji
Limierz, który trzeba poznać od A do Z
Limierz to specjalnie przygotowany kopiec z drewna, przykryty ziemią, w którym w kontrolowanych warunkach odbywa się proces wypalania węgla drzewnego. Nie jest to jednak konstrukcja, którą można po prostu podpalić i zostawić. Wymaga odpowiedniego ułożenia drewna, przygotowania całej konstrukcji i przede wszystkim nieustannego czuwania. W Piwnicznej-Zdroju po sześćdziesięciu kilku latach postanowiono sprawdzić, czy dawną umiejętność można odtworzyć na podstawie zachowanych wspomnień.
Wiedzę o wypale Andrzej Tomasiak przejął od ojca i dziadka, którzy zajmowali się węglarstwem. Sam nie zdążył jednak zobaczyć, jak wygląda cały proces w praktyce. Ojciec obiecywał, że wspólnie zbudują niewielki limierz i pokaże mu wszystko od początku do końca, ale planu nie udało się zrealizować. Dlatego przy tegorocznej próbie trzeba było sięgnąć po wywiady i relacje dawnych mieszkańców.
Pomysł odtworzenia tradycji pojawił się już w 2020 roku, a za jego realizację odpowiadało kilka osób, w tym Izabela Kulig z Miejsko-Gminnego Ośrodka Kultury w Piwnicznej-Zdroju. Projekt „Tam gdzie dymił limierz - wypał węgla u Cornyf Góroli” pozwolił nie tylko przeprowadzić eksperymentalny wypał, ale także udokumentować umiejętność, która dotąd nie doczekała się takiego opracowania.
Dwa tygodnie przy dymiącym kopcu
Przygotowanie limierza to praca wymagająca doświadczenia i cierpliwości. W jego środku musi znaleźć się odpowiednio ułożone drewno. Konstrukcję rozpoczynała tak zwana żerdź średzina, stanowiąca oś całego kopca. Wokół niej układano kolejne, drobniejsze żerdzie, tworzące rodzaj komina, a następnie bukowe szczapy. Ważnym elementem była również „dusza”, czyli długa żerdź, którą wyjmowano przed podpaleniem, aby pozostawić miejsce na wprowadzenie żagwi.
Sam wypał nie kończył się jednak w chwili pojawienia się ognia. Limierz trzeba było obserwować, kontrolować jego zachowanie i reagować na zmiany zachodzące wewnątrz. Jak opowiada Wanda Łomnicka-Dulak, poetka i regionalistka, kopiec potrafił wydawać zaskakujące dźwięki. „Limierz nie tylko, że gada, ale on też buzuje w środku różne gazy. On zmienia barwę, on czasem pęka” - tłumaczyła w audycji Przed Horyzontem. Jeden z uczestników wypału usłyszał nawet dziwne odgłosy, gdy siedział odwrócony tyłem do konstrukcji.
W przypadku tegorocznego eksperymentu cały proces zajął około dwóch tygodni, choć przy większych limierzach praca mogła trwać znacznie dłużej. Konstrukcja z około dwudziestu metrów przestrzennych drewna wymagała czteroosobowej brygady, która przez dwa tygodnie przygotowywała ją do rozpalenia. Sam wypał zajmował kolejne dwa tygodnie. „To jest żywy organizm i trzeba było się do tego procesu dostosować” - mówił w Radiu Kraków Andrzej Tomasiak, który przy tegorocznym limierzu czuwał przez cały czas.
Węgiel potrzebny kowalom, gospodarzom i księżom
Wypalanie węgla drzewnego nie było dawniej jedynie ciekawostką ani zajęciem wykonywanym dla przyjemności. Dla wielu mieszkańców górskich miejscowości stanowiło ważne źródło dodatkowego zarobku. Węgiel wykorzystywano przede wszystkim w kuźniach, ale także w gospodarstwach domowych, między innymi do żelazek. Bywał potrzebny również do celów leczniczych, a nawet do przygotowywania kadzidła. W zależności od przeznaczenia wybierano różne gatunki drewna. Buk sprawdzał się jako materiał do produkcji węgla opałowego, brzoza była wykorzystywana przy wytwarzaniu dziegciu, a lipa przy wytopie złota.
Limierze stawiano w różnych miejscach, często w lasach, między potokami, ponieważ dostęp do wody był niezbędny. Zdarzały się także niewielkie wypały przy domach i kuźniach. Praca węglarza wiązała się jednak z odosobnieniem i dużym wysiłkiem. Choć wymagała specjalistycznych umiejętności, sam zawód nie cieszył się szczególnym uznaniem. Z czasem wypalanie przestało się również opłacać. Łatwiej było sprzedać drewno jako materiał niż poświęcać tygodnie na produkcję węgla. „To było podstawową taką rzeczą, żeby dorobić, zarobić” - wspominał Andrzej Tomasiak.
Dziś o dawnych miejscach wypału przypominają między innymi lokalne nazwy, takie jak Limierzysko nad Radziówkami, za Holą czy na ogrodzie pod Jakubionkami. W ramach projektu udało się już zidentyfikować co najmniej siedemdziesiąt takich punktów. Ponad czterdzieści zostało oznaczonych, a zebrane informacje posłużą do stworzenia mapy, dostępnej zarówno w wersji papierowej, jak i wirtualnej.
Z lasu na scenę, czyli tradycja, która dostała drugie życie
Przywracanie pamięci o węglarstwie nie ograniczyło się do samego wypału. Dawne zwyczaje stały się również inspiracją dla widowiska „Na limierzysku u Jona”, napisanego przez Wandę Łomnicką-Dulak i przygotowanego przez Zespół Regionalny Dolina Popradu. Na scenie pojawia się nie tylko sam limierz, ale też świat dawnych mieszkańców doliny Popradu, ich codzienność, praca i spotkania na styku różnych kultur. Scenografię przygotowali bracia Tomasiakowie. Powstała nawet makieta kopca, która rzeczywiście dymi podczas przedstawienia, choć oczywiście przy użyciu teatralnych efektów.
Widowisko angażuje ponad trzydzieści osób i było prezentowane między innymi w Żywcu, Zakopanem, Łużnej, Bukowinie i Tarnogrodzie. Jak podkreśla Piotr Kulig, kierownik zespołu, jego siłą jest pokazanie znacznie szerszego kontekstu niż sama dawna technika pracy. „Z prostego wypału węgla potrafi dorobić do tego całe otoczenie kulturowe” - mówi, doceniając twórczość Wandy Łomnickiej-Dulak.
Projekt „Tam gdzie dymił limiesz” ma pozostawić po sobie także trwałe materiały. Powstaje film dokumentujący cały proces wypału, publikacja poświęcona lokalnej tradycji oraz makieta, dzięki której można zobaczyć konstrukcję limierza od środka. Przy miejscu tegorocznego eksperymentu mają pojawić się również tablice informacyjne. Premiera filmu i wydanie książki planowane są na przełom listopada i grudnia. Jest też szansa na kolejne wypały. Władze Piwnicznej-Zdroju wyraziły zainteresowanie kontynuowaniem przedsięwzięcia, więc niewykluczone, że w przyszłych latach znów zobaczymy dym unoszący się nad leśnym limierzem.
Choć dawni węglarze odchodzili do historii, pozostały po nich opowieści, nazwy miejsc i umiejętność, którą udało się na chwilę przywrócić do życia. A jak pokazuje przykład Czarnych Górali, czasem wystarczy jeden dymiący kopiec, by przypomnieć sobie znacznie więcej niż tylko sposób wypalania węgla.
