Trzech mieszkańców Rabki postanowiło uratować pamięć o żydowskich sąsiadach.
Posłuchaj reportażu "Schody"
Gdy skończyłem siedem lat, moja rodzina dostała mieszkanie w budynku komunalnym niedaleko rabczańskiego rynku. Nasi sąsiedzi nazywali nasz dom łaźnią. Myślałem – to pewnie dlatego, że mamy łazienkę i bieżącą wodę
- wspomina Narcyz Listkowski – Lider Dialogu w Rabce Zdroju.
Po przeczytaniu książki „Mroczne sekrety Willi Tereska” autorstwa Michała Rapty, Wojciecha Tupty i Grzegorza Moskala, opisującej zagładę społeczności żydowskiej m.in. Rabki, znalazł zdjęcie przedstawiające jego dom. Podpis informował „budynek łaźni”.
Okazało się, że w budynku, w którym mieszka, przed wojną żył rabin z rodziną, a w przyziemiu znajdowała się łaźnia rytualna (mykwa). Z kolei wystające z ziemi nieopodal jego domu betonowe elementy, okazały się schodami do rabczańskiej bożnicy, zniszczonej przez Niemców. Przez jego dom przeszła cała rabczańska społeczność żydowska. Razem z autorami książki o Willi Tereska rozpoczął poszukiwania świadków, dokumentów, zdjęć, śladów po żydowskich sąsiadach.
Autorzy „Mrocznych sekretów Willi Tereska” to dwaj uczniowie Liceum Ogólnokształcącego im. E. Romera w Rabce-Zdroju - Michał Rapta i Wojciech Tupta. Pod opieką swojego nauczyciela historii z gimnazjum Grzegorza Moskala wydali książkę, której treścią jest historia okupacji i terroru w Rabce oraz najbliższej okolicy.
Nowość i oryginalność tej publikacji polega na tym, że jest ona pierwszą po wojnie próbą całościowego ujęcia tego tematu w odniesieniu do tej miejscowości. Wcześniej mroczne lata „Tereski” były zaledwie zasygnalizowane w paru artykułach oraz opisane w kilku krótkich wspomnieniach najstarszych mieszkańców Rabki.
Willa Tereska w czasie #wojna była siedzibą niemieckiej szkoły policji i bezpieczeństwa.Tu rządził #Rosenbaum- kat #Rabka. Mówiono,że zamiast krwi ma smołę z piekła.#Pamięć o jego ofiarach przywracają dziś mieszkańcy miasta. #Reportaż w niedzielę o 16.05 w @RadioKrakow #Żydzi pic.twitter.com/W2ncwucM1I
— ewa szkurlat (@EwaSzkurlat) January 20, 2025
Fot.ze zbiorów Józefa Szlagi
Galeria zdjęć
Willa „Tereska” to symbol zbrodni niemieckich i ukraińskich nazistów w Rabce oraz najbliższym regionie. Ten gmach to Szkoła Dowódców Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa Generalnego Gubernatorstwa. To także więzienie, ciężki obóz pracy, siedziba rabczańskiego gestapo, przejściowe getto, przede wszystkim tragiczne miejsce masowych mordów ludności cywilnej. Tu przywożono Żydów z okolicznych miejscowości, np. z Nowego Sącza. Stąd szły transporty do obozu śmierci w Bełżcu.
Liczba ofiar katowni rabczańskiej w dalszym ciągu nie jest ustalona, ale przyjmuje się, że było ich co najmniej czterysta. Tu rządził Wilhelm Rosenbaum, nazywany katem Rabki. Ten niemiecki morderca, po wojnie, spokojnie sobie żył w Hamburgu, opływając w dostatek dzięki majątkowi, który zagrabił Żydom. Dopiero w 1965 roku upomniała się o niego sprawiedliwość. Ale po kilku latach wyszedł z więzienia ze względu na zły stan zdrowia.
Mieszkańcy #Rabka wyciągnęli z potoku macewy.Ratują ich szczątki.Niemcy umacniali nimi brzegi w czasie #wojna. Reportaż o ratownikach pamięci już wkrótce w @RadioKrakow #historia #Żydzi #Podhale #dzieje pic.twitter.com/8ym75oDNTV
— ewa szkurlat (@EwaSzkurlat) January 8, 2025
Galeria zdjęć
Po publikacji i kolejnych wznowieniach książki do bohaterów reportażu zaczęli się zgłaszać potomkowie i rodziny żydowskich mieszkańców Rabki. Od 2015 r. pod koniec sierpnia, w rocznicę deportacji Żydów rabczańskich do obozu natychmiastowej zagłady w Bełżcu, zaczęli organizować społecznie Spacer Pamięci.
W ten sposób – wraz z zespołem www.historiarabki.blogspot.com– starają się okazać szacunek zamordowanym mieszkańcom miasta. Podczas spaceru przybliżają przedwojenną historię żydowskich mieszkańców Rabki, przedstawiają ich życie, a także dramat związany z okupacją Rabki przez Niemców.
Spacer zaczyna się przy rabczańskim amfiteatrze, a kończy zapaleniem zniczy i złożeniem wiązanek na mogiłach pomordowanych Żydów w lasku za Willą Tereska. Spacery mają przypomnieć nie tylko o zagładzie, ale też o codziennym, spokojnym życiu społeczności żydowskiej przed wojną.
Narcyz Listkowski mieszka w budynku,w którym żył #rabin z rodziną,a w przyziemiu znajdowała się mykwa.Z kolegami odkopali zasypane ziemią schody prowadzące do bożnicy,wyciągali z potoków odłamki macew.#Reportaż w niedzielę o 16.05. #Żydzi #holocaust #Rabka #kultura @RadioKrakow pic.twitter.com/Bcyb6gjIbR
— ewa szkurlat (@EwaSzkurlat) January 22, 2025
Galeria zdjęć
W reportażu wykorzystano nagrania ze Spacerów Pamięci w 2023 i 2024 roku, zrealizowane przez Fundację Kinematograf, modlitwę rabina Eliezera Gurary'a, który dmie w szofar oraz rabina Avy Taylora odmawiającego modlitwę El Male Rachamin. Na skrzypcach grają Alina Jabłońska i Ewelina Jabłońska.
Rabin Eliezer Gurary dmie w szofar, fot.Jan Ciepliński
