Po brutalnych wydarzeniach w Krakowie pojawiły się próby szybkiego wyjaśnienia ich przyczyn, przypisania sprawcy do określonej kategorii i zbudowania opowieści, która pozwoliłaby odzyskać poczucie bezpieczeństwa. Tymczasem takie pochopne narracje mogą napędzać agresję. Język nie tylko opisuje rzeczywistość, ale również wpływa na to, jak ją rozumiemy, jakie emocje w nas wywołuje i jak traktujemy innych. Przeciwdziałanie przemocy powinno zaczynać się od gotowości do zadawania pytań i budowania relacji, szczególnie z młodymi ludźmi. Gośćmi Sylwii Paszkowskiej byli dr Małgorzata Majewska, językoznawczyni, która bada związki psychologii z językiem, między innymi na swoim kanale "Między zdaniami" oraz Ryszard Izdebski, psycholog kliniczny, psychoterapeuta, terapeuta rodzin, dyrektor zarządu w Krakowskiej Fundacji Rozwoju Psychoterapii im. Profesor Marii Orwid, przewodniczący Rady w Krakowskiej Fundacji Psychoterapii i Rozwoju Dom Terapii.
Posłuchaj rozmowy
Język może nakręcać spiralę agresji
Czy agresywne wydarzenia, do których dochodzi w różnych częściach świata, tworzą falę, która dotarła również do Polski? Trudno znaleźć jednoznaczną odpowiedź na pytanie o źródła takich zdarzeń. Nie każde tragiczne doświadczenie da się racjonalnie wyjaśnić. Nie zawsze jesteśmy w stanie wskazać przyczynę, która pozwoliłaby nadać mu sens. Jednocześnie człowiek potrzebuje znaczeń, by móc funkcjonować po doświadczeniu granicznym.
Im bardziej spotyka nas sytuacja graniczna, czyli taka, na którą nie mamy gotowej opowieści, tym bardziej potrzebujemy szybko zrobić szczelną narrację pod tytułem: wiem, jak jest, bo to daje mi poczucie bezpieczeństwa. Iluzoryczne oczywiście – mówi dr Małgorzata Majewska.
Nadawanie znaczeń jest ważne dla psychicznego przetrwania. Pozwala wrócić do codzienności, pracy i relacji z innymi, mimo świadomości, że życie jest nieprzewidywalne.
"Kraków zawsze będzie miastem dumnym". W poniedziałek na Rynku Głównym wiec ku czci ofiar zamachu
Uruchomienie narracji na temat tego, co nam się wydarzyło, to jest ratunkowa akcja. To jest resuscytacja, można powiedzieć, psychiczna – mówi Ryszard Izdebski.
Jednym z najważniejszych problemów jest sposób, w jaki społeczeństwo opowiada o przemocy. Język nie jest neutralnym narzędziem przekazywania informacji. Określone słowa i sformułowania wyznaczają sposób interpretowania wydarzeń, a także zachęcają innych do przyjmowania podobnego tonu wypowiedzi.
Jeżeli pierwsza informacja była, że nie zmarł, tylko zdechł, bo umiera człowiek, to to jest zachęta. To jest taka konstrukcja językowa, że kolejne osoby rozpędzają się i już wchodzą na tę scenę. I to tylko eskaluje. Władzę ma ten, kto ma narrację, a wygrywa ta najbardziej agresywna, bo ona jest najbardziej widoczna, najbardziej uruchamiająca nasze emocje – tłumaczy dr Małgorzata Majewska.
Dlaczego tak łatwo uwierzyć w pierwszą opowieść o sprawcy?
Po dramatycznych wydarzeniach opinia publiczna szybko zaczyna poszukiwać odpowiedzi. Pojawiają się informacje o sprawcy, jego wyglądzie, poglądach, zainteresowaniach i relacjach z otoczeniem. Każdy szczegół może zostać wykorzystany do zbudowania spójnego obrazu człowieka, który dopuścił się przemocy.
PilneStrzelanina w Krakowie. Sprawca zmarł w szpitalu
Potrzeba takiej opowieści jest szczególnie silna wtedy, gdy sprawca wydaje się kimś podobnym do ludzi, których spotykamy na co dzień. Jeśli zostanie przedstawiony jako osoba należąca do zupełnie obcego nam środowiska, łatwiej umieścić zagrożenie poza własnym światem. Inaczej reagujemy, kiedy dowiadujemy się, że był to młody człowiek, który mógł sprawiać wrażenie zwyczajnego, miłego sąsiada.
Wtedy dopiero uruchamia się w nas strach: to taki ktoś może mieszkać koło mnie i mi zagrażać – dodaje dr Małgorzata Majewska.
To jeden z powodów, dla których tak chętnie szukamy prostych kategorii. Chcemy wierzyć, że sprawca był kimś wyjątkowo złym, kimś całkowicie odmiennym od nas. Taka interpretacja pozwala zachować przekonanie, że podobne zagrożenie nie dotyczy naszego najbliższego otoczenia. Problem w tym, że szybkie kategoryzowanie może prowadzić do nadinterpretacji.
Wojewoda o zamachu: Służby zadziałały błyskawicznie, nie ma zgody na kłamstwa niektórych "mediów"
Samotny wilk czy zagubiony człowiek?
Szczególnie istotne jest to, jakimi określeniami opisuje się sprawców przemocy. Popularne sformułowanie "samotny wilk" może nieświadomie budować wokół sprawcy aurę tajemniczości i wyjątkowości. Takie określenie nadaje napastnikowi symboliczną siłę, a nawet może budować legendę człowieka działającego poza społeczeństwem.
Samotny wilk to jest ktoś tajemniczy. Gdyby użyć słowa zagubione dziecko, zagubiony człowiek? Myślę, że to opowieść o kimś, kto żył w innym świecie i nie udało się go nam przywołać do naszego – mówi Ryszard Izdebski.
W rozmowie podkreślono też znaczenie przywoływania nazwisk osób, które podczas krakowskich wydarzeń wykazały się odwagą i udzielały pomocy. Dr Małgorzata Majewska wymienia funkcjonariuszy policji oraz przechodniów, a wśród osób ratujących życie policjantów Jakuba Kulika i Artura Morańskiego wskazuje prof. Michała Pędziwiatra i dra Mateusza Wierdaka. Takie opowieści również budują społeczne znaczenia. Przypominają, że rzeczywistość nie składa się wyłącznie z agresji i nienawiści. Istnieją w niej solidarność, odwaga i gotowość do niesienia pomocy.
