Zaćma, jaskra i zwyrodnienie plamki żółtej (AMD) to trzy najczęstsze choroby oczu, które dotykają miliony osób, szczególnie po 50. roku życia. Mimo że różnią się mechanizmem i objawami, łączy je to, że często rozwijają się podstępnie, długo nie dając wyraźnych sygnałów ostrzegawczych. Jak je rozpoznać, leczyć i jak chronić wzrok na co dzień? Gościnią Sylwii Paszkowskiej była prof. Izabella Karska-Basta, okulistka, kierownik Oddziału Klinicznego Okulistyki i Onkologii Okulistycznej Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie.
Posłuchaj rozmowy
W potocznym myśleniu wiele osób traktuje choroby oczu jako jedną kategorię problemów, w rzeczywistości zaćma, jaskra i AMD to trzy zupełnie różne schorzenia, które atakują inne struktury oka i rozwijają się według odmiennych mechanizmów. Zaćma dotyczy soczewki i polega na jej stopniowym mętnieniu, przez co obraz staje się coraz mniej wyraźny. Jaskra jest chorobą nerwu wzrokowego i uszkadza połączenie oka z mózgiem, prowadząc do utraty pola widzenia. Z kolei AMD, czyli zwyrodnienie plamki żółtej, dotyka siatkówki, a dokładnie jej centralnej części odpowiedzialnej za ostre widzenie, czytanie i rozpoznawanie twarzy. Mimo tych różnic końcowy efekt jest podobny, bo pacjent widzi coraz gorzej, ale droga do tego punktu przebiega w każdym przypadku inaczej, co ma ogromne znaczenie dla diagnostyki i leczenia.
Zaćma – przymglone widzenie
Jej rozwój polega na stopniowym mętnieniu soczewki oka, co sprawia, że obraz przestaje być ostry i zaczyna przypominać widok przez zabrudzoną szybę lub lekką mgłę. Pacjenci często długo nie zauważają problemu, ponieważ pogorszenie widzenia następuje bardzo stopniowo. Z czasem jednak zaczynają mieć trudności z odczytywaniem napisów w oddali, rozpoznawaniem szczegółów czy oglądaniem telewizji, a kolory tracą intensywność i przybierają żółtawy odcień. Charakterystyczne jest to, że objawy nie pojawiają się nagle i zwykle nie towarzyszy im ból, dlatego wielu chorych zgłasza się do lekarza dopiero wtedy, gdy codzienne funkcjonowanie zaczyna być wyraźnie utrudnione. Najważniejsze jest jednak to, że zaćma jest w pełni uleczalna. Leczenie polega na przeprowadzeniu stosunkowo krótkiego i bezpiecznego zabiegu operacyjnego, podczas którego zmętniała soczewka zostaje usunięta i zastąpiona sztuczną, dobraną indywidualnie do potrzeb pacjenta. Taka soczewka pozostaje w oku na stałe i nie wymaga wymiany, co sprawia, że operacja jest rozwiązaniem definitywnym. Nie da się całkowicie zapobiec zaćmie związanej z wiekiem, ale zdrowy styl życia, unikanie nadmiernej ekspozycji na promieniowanie UV, rezygnacja z palenia papierosów oraz kontrola chorób przewlekłych, takich jak cukrzyca, mogą opóźnić jej rozwój i sprawić, że pojawi się później.
Zaćma powoduje pogorszenie widzenia. Jest to choroba, która najczęściej dotyka starsze osoby. Nie pojawia się nagle, widzenie pogarsza się stopniowo i tutaj jedynym rozwiązaniem jest operacja. Nie jest to zabieg bardzo obciążający, trwa krótko – mówi prof. Izabella Karska-Basta.
Jaskra. Choroba, której długo nie widać
Jaskra jest znacznie bardziej podstępna niż zaćma, ponieważ przez długi czas nie daje wyraźnych objawów, a jej skutki są nieodwracalne. To choroba nerwu wzrokowego, który odpowiada za przekazywanie informacji z oka do mózgu. W jej przebiegu dochodzi do stopniowego uszkodzenia włókien nerwowych, co prowadzi do zawężania pola widzenia. Kluczowy problem polega na tym, że pacjent zazwyczaj tego nie zauważa, ponieważ utrata widzenia postępuje powoli, a mózg częściowo kompensuje ubytki. W przeciwieństwie do zaćmy, jaskra nie powoduje początkowo pogorszenia ostrości widzenia, można więc dobrze widzieć na wprost, jednocześnie tracąc widzenie peryferyjne.
Różnica między tymi zaćmą a jaskrą polega na tym, że jaskra jest chorobą podstępną, a zaćma nie. Pacjenci z jaskrą są niekoniecznie starsi. Jest to jedna z tych chorób, która absolutnie kwalifikuje się do badań przesiewowych. Musimy wezwać zdrowych w ich mniemaniu ludzi i przebadać. Taka akcja prowadzona jest raz w roku przez Polskie Towarzystwo Okulistyczne i nazywa się "Polscy Okuliści Kontra Jaskra" – dodaje.
Dopiero w zaawansowanym stadium choroby pojawiają się wyraźniejsze problemy, takie jak trudności z orientacją w przestrzeni, obijanie się o przedmioty czy problemy z prowadzeniem samochodu. Niestety, na tym etapie uszkodzenia są już znaczne i nie da się ich cofnąć. Dlatego kluczowe znaczenie ma wczesne wykrycie choroby poprzez regularne badania, nawet jeśli nie występują żadne objawy. Diagnostyka obejmuje m.in. pomiar ciśnienia wewnątrzgałkowego, badanie pola widzenia oraz nowoczesne badania obrazowe nerwu wzrokowego, takie jak OCT.
AMD, czyli zwyrodnienie plamki żółtej
Zwyrodnienie plamki żółtej związane z wiekiem, czyli AMD, to choroba, która dotyka centralnej części siatkówki i bezpośrednio wpływa na najważniejsze funkcje widzenia, takie jak czytanie, rozpoznawanie twarzy czy widzenie szczegółów. W odróżnieniu od jaskry, objawy AMD są zazwyczaj bardziej zauważalne dla pacjenta, choć również mogą być początkowo bagatelizowane, zwłaszcza jeśli choroba rozwija się tylko w jednym oku, a drugie nadal widzi prawidłowo. Typowe symptomy to pogorszenie widzenia z bliska, trudności w czytaniu, pojawienie się ciemnej plamki w centrum pola widzenia oraz zniekształcenie obrazu, w którym proste linie zaczynają wyglądać na falujące. AMD występuje w dwóch głównych postaciach: suchej, która rozwija się wolniej i jest częstsza oraz wysiękowej (mokrej), która może prowadzić do szybkiej utraty widzenia i wymaga natychmiastowego leczenia. W przypadku tej drugiej stosuje się nowoczesną terapię polegającą na podawaniu leków bezpośrednio do wnętrza oka w formie iniekcji. Leczenie to nie eliminuje choroby całkowicie, ale pozwala zahamować jej postęp, a w niektórych przypadkach nawet poprawić widzenie.
Jak często badać wzrok i kiedy zacząć?
Wiele zależy od indywidualnych czynników ryzyka, takich jak obciążenia genetyczne czy choroby współistniejące. Osoby, w których rodzinie występowały choroby oczu, powinny rozpocząć kontrolę wcześniej i wykonywać ją regularnie, nawet jeśli nie odczuwają żadnych dolegliwości. U osób bez takich obciążeń pierwsze kompleksowe badanie warto wykonać około 40. roku życia, aby mieć punkt odniesienia na przyszłość. Po 50. roku życia regularne wizyty u okulisty stają się szczególnie ważne, ponieważ ryzyko rozwoju chorób takich jak zaćma, jaskra czy AMD znacząco wzrasta. Najważniejszym wnioskiem jest to, że wiele chorób oczu rozwija się bezobjawowo i może zostać wykrytych jedynie podczas specjalistycznych badań.
