Gniew na niesprawiedliwość, poczucie odpowiedzialności za innych i solidarność, która pozwalała przezwyciężyć strach – to doświadczenia, które ukształtowały pokolenie opozycji demokratycznej. Ewa Kulik-Bielińska, działaczka opozycji w PRL-u, wspomina początki swojej działalności w Krakowie, współpracę z Jackiem Kuroniem i rolę kobiet w walce o demokratyczną Polskę. Przekonuje też, że metody działania wypracowane przed laty mogą inspirować kolejne pokolenia.
Posłuchaj wypowiedzi
Maj 1977 roku. Ewa Kulik-Bielińska jest studentką pierwszego roku anglistyki w Krakowie. Przechodzi ulicą Szewską i zatrzymuje się przed bramą, na której umieszczono klepsydrę informującą o śmierci Stanisława Pyjasa. Wkrótce mają rozpocząć się juwenalia, na które czekała jako nowa członkini studenckiej wspólnoty. Zamiast świętowania pojawia się jednak gniew i poczucie niesprawiedliwości.
Śmierć Pyjasa, krakowskiego studenta zaangażowanego w pomoc osobom represjonowanym po protestach robotniczych, staje się dla niej impulsem do działania. Bierze udział w mszy za jego pamięć, a następnie w manifestacji. Pod Wawelem odczytana zostaje deklaracja powołująca Studencki Komitet Solidarności. Kulik-Bielińska postanawia do niego dołączyć.
Silniejszą emocją u mnie była niezgoda na niesprawiedliwość, niezgoda na krzywdę. I to powodowało, że ta druga emocja przeważała
– wspomina.
Podpisuje deklarację przystąpienia do SKS-u, zabiera ulotki i rozdaje je koleżankom i kolegom na uczelni. W październiku zostaje jedną z dziesięciu rzeczniczek komitetu. Nie wszyscy jej znajomi decydują się na podobny krok. Wielu się boi: utraty możliwości studiowania, aresztowania czy represji ze strony władz.
Działalność opozycyjna staje się dla niej także przyspieszonym kursem edukacji prawnej. Uczy się, jakie prawa ma obywatel i czego mogą, a czego nie mogą żądać funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa. Ta wiedza daje jej poczucie bezpieczeństwa i pozwala działać odważniej.
Ważne okazuje się również przekonanie, że opozycja nie działa poza prawem. – Mieliśmy poczucie, że to, co robimy, robimy bo mamy prawo do tego. Choć nie jest to przez władzę uznane, my działamy legalnie. Legalnie i jawnie – podkreśla.
Mieszkanie, które stało się centrum informacji
W sierpniu 1980 roku, kiedy rozpoczynają się strajki na Wybrzeżu, Kulik-Bielińska przyjeżdża z Krakowa do Warszawy. Ma przywieźć ulotki z redakcji „Robotnika”, ponieważ krakowskie możliwości drukowania materiałów opozycyjnych zostały sparaliżowane przez Służbę Bezpieczeństwa.
Trafia do mieszkania Jacka Kuronia. To właśnie tam powstaje centrum zbierania informacji o strajkach w całej Polsce. Napływają wiadomości z kolejnych zakładów pracy, które następnie przekazywane są do Radia Wolna Europa i Głosu Ameryki. Dzięki temu informacje o protestach wracają do kraju i docierają do kolejnych osób.
Kiedy funkcjonariusze SB organizują w mieszkaniu tak zwany kocioł i zatrzymują przebywających tam ludzi, Kulik-Bielińska zostaje na miejscu. Wykorzystuje fakt, że ojciec Jacka Kuronia wymaga opieki po wcześniejszym ataku serca. Wraz z Kuroniem przekonuje funkcjonariuszy, że powinna pozostać w mieszkaniu, by się nim zajmować.
Dom Kuroniów nie jest jednak wyłącznie miejscem działalności politycznej. To także przestrzeń codziennego życia, za które w dużej mierze odpowiada żona Jacka – Grażyna, nazywana Gajką.
Kobiety, które przejmowały odpowiedzialność
Ewa Kulik-Bielińska zwraca uwagę, że rola Gajki Kuroniowej była znacznie większa, niż mogłoby się wydawać. Dbała o to, by dom funkcjonował jak normalne miejsce życia: wyprowadzała psa, zajmowała się codziennymi obowiązkami i pilnowała, by syn Kuroniów miał przestrzeń do nauki i dorastania. Jednocześnie wspierała męża, łagodziła jego emocje i zwracała mu uwagę, kiedy posuwał się za daleko.
Jej znaczenie szczególnie wyraźnie ujawniło się w sierpniu 1980 roku. Kiedy Jacek Kuroń został zatrzymany, Gajka wróciła z wakacji i przejęła organizowanie pomocy dla aresztowanych. Informowała ich żony, jak dowiadywać się o losach mężów i co przygotować im do aresztu.
Pojechała również do Gdańska, gdzie trwały negocjacje strajkujących z władzami. Zorientowała się, że wśród postulatów może zabraknąć uwolnienia osób wspierających strajk, zatrzymanych przez władze w sierpniu. Wspólnie z Aliną Pienkowską przekonywała przywódców protestu, by uwolnienie więźniów politycznych stało się warunkiem podpisania porozumień.
– Kobiety wkraczają do akcji – mówi Kulik-Bielińska, wskazując na ich zaangażowanie i odpowiedzialność. Jednocześnie zauważa, że pamięć o kobietach Solidarności wciąż zajmuje mniej miejsca niż pamięć o mężczyznach stojących na czele ruchu.
„Masz pomysł, zrób to sam”
Doświadczenia opozycji demokratycznej nie są, zdaniem Kulik-Bielińskiej, wyłącznie zamkniętym rozdziałem historii. Działaczka dostrzega podobieństwa między swoim pokoleniem a młodymi aktywistkami, które dziś angażują się społecznie. Wymienia między innymi Dominikę Lasotę i Wiktorię Jędruszkiewicz, związane z Młodzieżowym Strajkiem Klimatycznym i Fundacją Inicjatywa Wschód.
Młode kobiety pytają ją o sposoby organizowania się, przekonywania ludzi do działania i budowania społecznych inicjatyw. Interesuje je nie tylko historia opozycji, ale także konkretne rozwiązania, które pozwalały jej funkcjonować.
Jedną z najważniejszych zasad było tworzenie zdecentralizowanych struktur. Jacek Kuroń miał ją ujmować w prostych słowach: „Masz pomysł, zrób to sam”.
Chodziło o inicjowanie wielu niezależnych działań, które mogły się ze sobą łączyć i współpracować, ale nie musiały podlegać jednemu centrum dowodzenia. Dzięki temu każdy mógł poczuć się odpowiedzialny za własną inicjatywę, a różnorodność pomysłów pozwalała docierać do różnych grup społecznych.
Kulik-Bielińska widzi podobny mechanizm w społecznej mobilizacji przed wyborami w 2023 roku. Rozproszone działania organizacji i nieformalnych koalicji pozwoliły dotrzeć do ludzi o różnych poglądach i wrażliwościach.
Najważniejszą wartością, która łączy kolejne pokolenia zaangażowanych społecznie osób, pozostaje jednak solidarność. Międzypokoleniowa, środowiskowa, obejmująca także tych, którzy z różnych powodów potrzebują wsparcia.
To właśnie ona, obok niezgody na niesprawiedliwość, była siłą napędową opozycji demokratycznej. I może być nią również dzisiaj.
