Wykluczenie edukacyjne to długofalowy, często niewidoczny proces, w którym o szansach młodych ludzi coraz częściej decydują nie talent, ambicje czy praca, lecz miejsce zamieszkania lub sytuacja finansowa. O tym, jak działa ten mechanizm w Polsce, jakie są jego konsekwencje i dlaczego wciąż pozostaje na marginesie debaty publicznej, w rozmowie z Sylwią Paszkowską opowiedziała Renata Grzesik, polonistka i historyczka, ekspertka ds. kształcenia.
Posłuchaj wypowiedzi
Czym jest wykluczenie edukacyjne?
Wykluczenie edukacyjne oznacza brak równego dostępu do jakościowej edukacji. Aktualne dotyka ono setek tysięcy dzieci i młodzieży – nie tylko w Polsce, ale i na świecie. W naszym kraju ma jednak charakter trwały i nie jest zależne od konkretnego rocznika. Coraz częściej o tym, jakie szkoły wybierają uczniowie, jakie osiągają wyniki i jakie ścieżki życiowe są dla nich dostępne, decydują czynniki zewnętrzne takie jak miejsce zamieszkania, sytuacja finansowa rodziny, dostęp do transportu publicznego, możliwość korzystania z dodatkowego wsparcia edukacyjnego.
Wykluczenie edukacyjne w Polsce nie jest zjawiskiem przejściowym. Jest niezależne od rocznika. Decydującymi czynnikami będą m.in. miejsce zamieszkania, sytuacja finansowa czy możliwość korzystania z dodatkowego wsparcia edukacyjnego – mówi Renata Grzesik.
Skutki wykluczenia nie są natychmiastowe. Rozciągają się w czasie, dlatego łatwo je przeoczyć. Ujawniają się dopiero przy egzaminach, rekrutacjach do szkół ponadpodstawowych, wyborach studiów, a później na rynku pracy i w życiu prywatnym. Jednym z głównych czynników pogłębiających nierówności są koszty dodatkowej edukacji. Z danych CBOS wynika, że około 80% rodziców finansuje dzieciom zajęcia dodatkowe, a miesięczne wydatki mogą sięgać nawet 950 złotych. Dużą część tej kwoty stanowią korepetycje, które w dużych miastach potrafią kosztować 100 złotych za godzinę lub więcej. Dla wielu rodzin to bariera nie do pokonania.
Korepetycje stały się drugim nieformalnym systemem edukacji. Należy zwrócić uwagę, że w tym kontekście rosnąca popularność korepetycji jest zjawiskiem, które należy traktować jako sygnał ostrzegawczy. Szacuje się, że ok. 600 tys. dzieci w Polsce nie korzysta z dodatkowych zajęć wyłącznie z powodów finansowych.
Wykluczenie edukacyjne silnie splata się z wykluczeniem transportowym. Badania UNICEF-u pokazują, że 14% dzieci i młodzieży w wieku od 12 do 19 lat jest zagrożonych wykluczeniem transportowym. Oznacza to brak transportu w danej miejscowości albo jego słabą częstotliwość. Długie dojazdy oznaczają zmęczenie, brak czasu i energii na dodatkowe zajęcia czy rozwój pasji. Uczeń, który codziennie wstaje o piątej rano, funkcjonuje zupełnie inaczej niż ten, który może pozwolić sobie na sen do siódmej. To ma realny wpływ na rozwój fizyczny i psychiczny.
