Piękna Zośka, czyli Zofia Paluchowa, to jedyna znana postać spośród bohaterek najnowszej książki Anety Godyni „Nieugięte. Jakie naprawdę były wiejskie kobiety”. Pochodząca ze Sławic pod Krakowem dziewczyna przeszła do historii jako muza krakowskich malarzy, m. in. Piotra Stachiewicza, Jerzego Kossaka czy Wincentego Wodzinowskiego. Jej życie zakończyło się jednak tragicznie — padła ofiarą brutalnego morderstwa, o które oskarżono męża Zofii, Macieja Palucha.
Historia Pięknej Zośki przez lata obrosła legendami. Prasa przedstawiała jej zabójstwo przede wszystkim jako zbrodnię z namiętności, w której zazdrosny mąż zabił żonę dorabiającą pozowaniem u malarzy. Aneta Godynia, opierając się na zachowanych aktach sądowych, pokazuje jednak nieco inny obraz. Z dokumentów jasno wynika, że małżeństwo od początku było naznaczone przemocą fizyczną i ekonomiczną. Zośka doświadczała maltretowania i gwałtów małżeńskich. Maciej dążył także do zagarnięcia jej majątku. Wymusił przepisanie na niego części odziedziczonego przez żonę gospodarstwa. Ale przemoc nie ustawała. Zofia wraz z dziećmi uciekła więc z domu i wystąpiła na drogę sądową o cofnięcie darowizny. W tym czasie zmuszona była jednak do kontaktów z mężem, ponieważ to on kontrolował cały majątek i zasoby rodziny. Po jednej z takich wizyt w domu przepadła bez wieści, a z płynącej niedaleko Dłubni wyłowiono poćwiartowane fragmenty kobiecego ciała.
— Nie wierzę w wersję o zbrodni z zazdrości i wielkiej miłości. Nic w zachowaniu Macieja nie wskazywało na to, że kochał Zofię. Moim zdaniem chodziło przede wszystkim o ziemię — mówi autorka.
Szczególnie wymowne są dokumenty dotyczące majątku. Gdy Maciej przebywał już w areszcie, jego rodzina próbowała sprzedać należącą do niego część gospodarstwa Zofii. Siostry i matka zmarłej zdołały jednak zablokować transakcję i zabezpieczyć majątek, wpisując do ksiąg hipotecznych informację o toczącym się postępowaniu dotyczącym odwołania darowizny.
Zofia nie była zresztą jedyną osobą, która doświadczała przemocy ze strony Macieja. Z własnego domu musiała wyprowadzić się również jej matka Maria, mimo że miała zagwarantowane prawo dożywotniego zamieszkania.
Aneta Godynia dotarła do oryginalnych, ręcznie pisanych akt sądowych. To właśnie one pozwalają zobaczyć historię Pięknej Zośki bez późniejszych mitów i romantycznych interpretacji. Autorka zdecydowała się przytoczyć najbardziej drastyczne fragmenty zachowanych zeznań, uznając, że współczesny czytelnik powinien poznać prawdę o życiu tej kobiety i tamtych czasach.
Losy Pięknej Zośki to tylko jedna z opowiedzianych w książce historii, zbudowanej przede wszystkim z opowieści o wiejskich kobietach — gospodyniach, służących, wyrobnicach i córkach chłopskich rodzin, które, mimo przemocy, presji otoczenia i ograniczeń prawnych, miały odwagę walczyć w sądach o swoje prawa i przyszłość swoich dzieci.
Posłuchaj całej rozmowy Sylwii Paszkowskiej z Anetą Godynią
