Ustawa o statusie osoby najbliższej – kompromis czy eufemizm dla związków partnerskich?

• Nowa ustawa zamiast związków partnerskich – projekt „o statusie osoby najbliższej” ma być kompromisowym rozwiązaniem wobec braku zgody na wprowadzenie związków partnerskich, choć w praktyce może dotyczyć tych samych kwestii.

• Obecne przepisy są niewystarczające – definicja „osoby najbliższej” występuje w różnych ustawach, ale nie rozwiązuje codziennych problemów osób żyjących w nieformalnych związkach.

• Najważniejsze postulaty projektu – dostęp do informacji medycznej, wspólne rozliczanie podatków, dziedziczenie bez podatku od spadków, możliwość wstąpienia w najem mieszkania oraz uregulowanie kwestii alimentów.

• Koniec z ignorowaniem problemu – jak podkreśla Justyna Szawul-Proniewska, „jeżeli nadal będziemy udawali, że problemu nie ma, te osoby pozostaną porzucone przez państwo”.

Ustawa o statusie osoby najbliższej zamiast związków partnerskich

Rządowy projekt ustawy o statusie osoby najbliższej ma być – zdaniem wielu obserwatorów – próbą znalezienia politycznego kompromisu w sprawie, która od lat budzi emocje: związków partnerskich.

Jak tłumaczyła w rozmowie z Radiem Kraków Justyna Szawul-Proniewska, rzeczniczka Rady Izby Notarialnej w Krakowie, zmiana nazwy nie oznacza całkowicie nowego pomysłu, lecz raczej próbę uniknięcia ideologicznego sporu. Jej zdaniem pojęcie „związków partnerskich” nadal „kłuje w oczy” część klasy politycznej, dlatego zaproponowano formułę, która ma wywoływać mniejsze kontrowersje.

Ustawa o związkach partnerskich. Notariusz: „Chodzi o prawo do normalności, nie o ideologię”

Jacek Bańka

Według prawniczki, istotą propozycji nie jest stworzenie konkurencji dla małżeństwa, lecz zapewnienie podstawowych praw osobom żyjącym razem, ale formalnie niespowinowaconym. 

Nie chodzi o to, by zastępować małżeństwa, tylko o uregulowanie codziennych spraw osób, które wspólnie prowadzą życie

– wyjaśniła.

Obecne prawo nie chroni partnerów

Ekspertka zwróciła uwagę, że choć w wielu ustawach pojawia się pojęcie „osoby najbliższej”, każda z nich definiuje je w inny sposób. W efekcie partnerzy w związkach nieformalnych nie mają realnej ochrony w kluczowych momentach życia – na przykład w szpitalu, w sprawach spadkowych czy mieszkaniowych.

Obecne regulacje pozwalają co prawda pacjentowi wskazać osobę uprawnioną do informacji o stanie zdrowia, ale tylko wtedy, gdy zrobi to z wyprzedzeniem. W przeciwnym razie – na przykład w przypadku nagłego wypadku – lekarze nie mogą udzielić informacji partnerowi, nawet jeśli ten od lat mieszka z pacjentem i wspólnie prowadzi z nim gospodarstwo domowe.

Szawul-Proniewska wskazała, że nowe przepisy mogłyby rozwiązać ten problem, uznając prawo partnera do informacji o stanie zdrowia osoby, z którą pozostaje w formalnie uznanym związku.

Dziedziczenie, podatki i mieszkanie

Ważnym elementem projektu ma być także uregulowanie kwestii dziedziczenia i rozliczeń podatkowych. Obecnie każda osoba może w testamencie zapisać swój majątek dowolnej osobie, ale partnerzy nie są zwolnieni z podatku od spadków i darowizn. Rzeczniczka Izby Notarialnej wskazała, że ustawa powinna to zmienić – przynajmniej w przypadku majątku wspólnie nabytego, zwłaszcza nieruchomości.

Podobnie ma wyglądać kwestia wspólnego rozliczania podatków. Szawul-Proniewska uznała, że skoro partnerzy dzielą wydatki i prowadzą wspólne gospodarstwo domowe, powinni mieć prawo do wspólnego rozliczenia, tak jak małżonkowie. Zaznaczyła przy tym, że takie prawo powinno dotyczyć jedynie związków zawieranych w formie aktu notarialnego, co ograniczałoby ryzyko nadużyć.

Projekt ma też objąć inne aspekty życia codziennego – możliwość wstąpienia w najem mieszkania komunalnego po zmarłym partnerze czy wprowadzenie zapisów dotyczących alimentów po rozstaniu. Według ekspertki takie rozwiązania pozwoliłyby uniknąć sytuacji, w których jedna ze stron pozostaje bez środków do życia lub dachu nad głową.

Nie ma konkurencji z małżeństwem

Krytycy planowanej ustawy twierdzą, że może ona stanowić konkurencję dla instytucji małżeństwa. Justyna Szawul-Proniewska zdecydowanie odrzuciła ten argument. Jej zdaniem osoby żyjące w związkach nieformalnych nie próbują rywalizować z małżonkami, lecz domagają się elementarnych praw i bezpieczeństwa.

Gdyby chcieli mieć identyczne prawa jak małżeństwa, to by się pobrali. Chodzi o elementarne poczucie bezpieczeństwa

– podkreśliła rzeczniczka.

Zwróciła też uwagę, że liczba zawieranych małżeństw w Polsce spada, a jednocześnie rośnie liczba osób, które żyją razem bez ślubu. W jej ocenie państwo nie może dłużej ignorować ich potrzeb i traktować jak obywateli drugiej kategorii.

Związki nieformalne wieszczą kres tradycyjnej rodziny?

Wioletta Gawlik-Janusz

Brak projektu i apel o małe kroki

Mimo zapowiedzi ze strony rządu, projekt ustawy o statusie osoby najbliższej nie został jeszcze opublikowany. Szawul-Proniewska przyznała, że trudno zrozumieć brak transparentności w tej sprawie. Jej zdaniem proces legislacyjny wymaga, by obywatele i środowiska prawnicze mogły poznać treść dokumentu i zgłaszać uwagi.

Rzeczniczka zaapelowała, by zmiany wprowadzać metodą małych kroków – nawet jeśli początkowe rozwiązania nie będą doskonałe, to ważne, by wreszcie ruszyć z miejsca. – „Spróbujmy wprowadzić pierwsze ustalenia, zobaczmy jak to funkcjonuje” – mówiła w Radiu Kraków.
Dodała, że dalsze unikanie tematu to nie tylko błąd, ale i wstyd w świetle międzynarodowych zobowiązań Polski. Zakończyła stwierdzeniem, że „jeżeli nadal będziemy udawali, że tego problemu nie ma, te osoby nadal będą porzucone przez państwo”.