Kim są incele i skąd bierze się nienawiść do kobiet? „Słowa mogą zamienić się w akty przemocy”

Czego czytelnik dowie się z rozmowy?

• Kim są incele i czym różnią się od innych społeczności manosfery.

• Dlaczego frustracja i poczucie odrzucenia mogą prowadzić do obwiniania kobiet.

• Jak internet i anonimowość mogą sprzyjać radykalizacji.

• Dlaczego zapobieganie przemocy powinno zaczynać się już w dzieciństwie.

W 2014 roku 22-letni Elliot Rodger, student z Kalifornii, dokonał masowego morderstwa. Pozostawił po sobie nagrania, w których obwiniał kobiety i społeczeństwo za swoje niepowodzenia w relacjach oraz zapowiadał zemstę. Według niepotwierdzonych informacji w szafce Michała O., podejrzewanego o dokonanie krakowskiego ataku, śledczy mieli odkryć napis „GGER”, interpretowany jako „Good Game Elliot Rodger”.

Czy sprawcą krakowskiego ataku również mogła kierować nienawiść do kobiet? Czy identyfikował się ze społecznością inceli? O tym, kim są incele i czym jest manosfera, Rafał Nowak-Bończa rozmawiał w Radiu Kraków z prof. Grzegorzem Iniewiczem z Instytutu Psychologii Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Kim są incele i czym jest manosfera?

Poprosiłem pana o rozmowę po tym, jak w przestrzeni publicznej pojawiły się informacje, że zamachowiec, który w ubiegłą sobotę zastrzelił w Krakowie sześć osób, a wcześniej zamordował w Ostrowcu Świętokrzyskim swoją rodzinę, mógł identyfikować się ze społecznością tak zwanych inceli. Jednym z jego motywów mogła być nienawiść do kobiet. Prawdopodobnie wzorował się między innymi na amerykańskim mordercy Elliocie Rodgerze, który kierował się właśnie takimi pobudkami. Chciałbym więc prosić pana profesora o wyjaśnienie: kto to jest incel? Co to za środowisko i czym jest manosfera? Bo takie określenia również się pojawiają.

W żadnej mierze nie chcę się odnosić do sprawy prowadzonej w związku z tym, co wydarzyło się w Krakowie. Będę mówił w pewnym oderwaniu od tych wydarzeń, żeby przedstawić państwu szerszy kontekst.

Manosfera to w zasadzie termin parasolowy. Najczęściej odnosimy go do różnych społeczności internetowych, które skupiają się wokół tematów związanych z męskością, relacjami damsko-męskimi czy pozycją mężczyzn we współczesnym świecie.

To bardzo różne aktywności i ważne jest dostrzeżenie tej różnorodności. Z jednej strony mogą to być warsztaty związane z samorozwojem, ale zdarza się również, że niektóre grupy przechodzą proces radykalizacji. Trzeba jednak pamiętać, że nie dotyczy to wszystkich osób zaangażowanych w te społeczności.

Różne mogą być też motywacje mężczyzn, którzy pojawiają się na takich forach. Czasami chodzi o rozwój, ale niekiedy wynika to z negatywnych doświadczeń, frustracji czy poczucia, że ktoś nie radzi sobie w życiu. Wtedy wejście do grupy, która daje mu pewną tożsamość, a także w jakiś sposób usprawiedliwia jego frustracje i problemy, może być doświadczeniem bardzo wspierającym.

Można powiedzieć, że manosfera ma też swoje radykalne skrzydło. I tu mówimy właśnie o incelach, czyli tak zwanych mimowolnych celibatariuszach, w wolnym tłumaczeniu z języka angielskiego.

Tak, bo to od angielskiego involuntary celibate.

Tak. To osoby, które chciałyby tworzyć związki, ale mają z tym trudność. Nie potrafią tego zrobić, w związku z czym rośnie w nich poczucie odrzucenia i frustracja.

Jeżeli przeżywam jakąś trudność, szukam jej przyczyny. To wydaje się naturalnym odruchem. Zazwyczaj, kiedy mamy problem, zadajemy sobie pytania: co jest ze mną nie tak? Co w moim życiu poszło nie tak? Co mogę z tym zrobić?

Myślę, że osoby, które stawiają sobie takie pytania, aktywnie szukają pomocy.

Natomiast jeżeli pojawia się we mnie mechanizm obwiniania kogoś innego, świata czy otoczenia, to moja złość i frustracja zostają niejako wyprowadzone na zewnątrz. Coś poza mną zostaje obarczone odpowiedzialnością za moje problemy.

W jednej z często pojawiających się wersji tego sposobu myślenia obwiniane są przemiany zachodzące na świecie, a szczególnie kobiety. To, że stały się niezależne, również finansowo, że coraz wyraźniej mówią o tym, czego chcą i jakie mają wymagania.

Mężczyzna nie zajmuje już określonej pozycji tylko dlatego, że jest mężczyzną. Dominuje pewien egalitaryzm. Trzeba usiąść i się porozumieć. Mężczyzna musi uwzględnić na przykład to, że kobieta chce rozwijać się zawodowo, że ma własne zdanie i swoje potrzeby seksualne.

To są rzeczy, które przez wieki...

Tysiące lat.

Może nawet. Chociaż w niektórych kulturach kobiety miały dobrą pozycję społeczną, więc trzeba uważać z takimi uogólnieniami.

Kryzys męskości i zmiana pozycji kobiet w społeczeństwie

Mamy jednak do czynienia z pewną nową sytuacją. Żeby ją zrozumieć, trzeba byłoby sięgnąć do lat 70. i 80. ubiegłego wieku, kiedy zaczęły pojawiać się głosy, że mężczyźni przeżywają kryzys tożsamościowy.

Początkowo chodziło o pytanie, jak być mężczyzną we współczesnym świecie, kiedy nie jest się już jedynym żywicielem rodziny, kiedy nie ma się też...

Właśnie, panie profesorze, przepraszam, że przerywam, ale myślę, że kwestia finansowa jest tutaj niezwykle ważna. Wcześniej w społeczeństwach Zachodu zdecydowana większość kobiet nie miała szans samodzielnie się utrzymać, nie mogła być odpowiedzialna za siebie. Kobiety były de facto zmuszane do podporządkowania, nie tylko przez zwyczaj, ale również przez prawo. Mężczyzna był bogiem, mógł robić, co chciał. Przestał być tym bogiem i dla niektórych to jest problem.

Pieniądze na pewno były ważne. Były też bogate kobiety, które posiadały majątki, więc kwestie finansowe rzeczywiście regulowały te relacje.

Myślę jednak, że jesteśmy też osadzeni w tradycji patriarchalnej, w której mężczyzna z samego faktu bycia mężczyzną miał pewną szczególną pozycję i przywileje. Przypisywano mu na przykład większą racjonalność czy zdolność podejmowania mądrzejszych decyzji. Było to coś przypisanego do płci.

To bardzo wielowątkowa kwestia. Pojawiały się również problemy, które moim zdaniem miały pewne uzasadnienie. Na przykład w sytuacji rozstania rodziców: kto przejmował opiekę nad dzieckiem? Chodziło więc o równość również w drugą stronę.

Mężczyźni zaczęli zwracać uwagę także na kwestie formalne i prawne. Oprócz pytania, co to znaczy być dziś mężczyzną, pojawiały się więc pytania dotyczące ich sytuacji jako ojców.

Istniało przekonanie, że to matka kocha dziecko bezwarunkowo, a w przypadku ojca nie jest to już takie oczywiste.

To był drugi wątek. Z jednej strony mieliśmy pytania tożsamościowe, z drugiej kwestie prawne i formalne.

Momentem, który bardzo napędził te zjawiska, było pojawienie się internetu. Dał on możliwość anonimowego wypowiadania się.

Mając różne żale, pretensje, frustracje czy wręcz agresję, mogłem w stosunkowo bezpieczny sposób, bo anonimowo, zaistnieć na różnych forach.

Myślę, że manosferę należy postrzegać z dwóch stron. Z jednej strony ona skądś się wzięła, z pewnego nierozwiązanego kryzysu.

Z drugiej strony obserwujemy obecnie proces odwrotny. Manosfera sama zaczyna tworzyć problemy. Być może poprzez podsycanie złości, agresji i pretensji nakręca mężczyzn.

Czy incele stanowią zagrożenie? Kiedy słowa mogą prowadzić do przemocy?

Właśnie o to chciałem zapytać na koniec, panie profesorze. Jak duży jest to problem? Jak szerokie jest zjawisko radykalnych przedstawicieli manosfery czy inceli? Jak duże i jak groźne jest to zjawisko?

Jak duże? Trudno powiedzieć, ponieważ niezwykle ciężko to uchwycić. Mamy do czynienia z wieloma osobami, które na różne sposoby sympatyzują z takimi środowiskami.

Warto jednak podkreślić, że rzeczywiście może to być niebezpieczne. W pewnym momencie do pozornie niewinnych żartów zaczyna dochodzić określona ideologia, pewien sposób myślenia, który może później przerodzić się w czyny.

Te czyny mogą wynikać z dużego napięcia emocjonalnego, chęci jego rozładowania, ale też z poczucia bezkarności. Z przekonania, że jest nas wielu, że wszyscy jesteśmy sfrustrowani, że dzieje nam się krzywda i w związku z tym mamy do czegoś prawo.

Trzeba pamiętać, że to nie są tylko słowa. Niektórzy mówią: „Przecież oni tylko sobie coś piszą czy rozmawiają”.

Myślę, że to bardzo niebezpieczny sposób myślenia. Nie zauważamy bowiem, że słowa mogą bardzo łatwo zamienić się w akty przemocy, doprowadzając nawet do czyjejś śmierci.

Jak zapobiegać radykalizacji i nienawiści do kobiet?

Jak można z tym walczyć? Jak można temu zapobiegać, panie profesorze?

Myślę, że powinniśmy zacząć bardzo wcześnie. Musimy mieć świadomość tego, jaki obraz kobiety czy dziewczynki kształtujemy.

Jeżeli już w rozmowach z chłopcami bagatelizujemy problemy dziewcząt, to pojawia się pytanie, czy nie tworzymy w ten sposób pewnego fundamentu. Fundamentu do późniejszego przerzucania odpowiedzialności na dziewczynki, a następnie na kobiety.

To są rzeczy, które zaczynają się już w przedszkolu, w szkole. Wtedy kształtujemy pewien obraz.

Z drugiej strony powinniśmy również odpowiedzieć sobie na pytanie, co to znaczy być mężczyzną czy kobietą. Nie ma jednej uniwersalnej odpowiedzi. Na przestrzeni wieków to się zmieniało.

Być może powinniśmy zastanowić się nad redefinicją tych pojęć. Być może mężczyźni potrzebują nowego modelu, nowego wzorca.

Pojawia się też pytanie, czy w różnych strukturach społecznych, przyzwyczajeniach i tradycjach sami nie formułujemy sprzecznych oczekiwań.

Z jednej strony chcemy, żeby mężczyzna był twardy, racjonalny, a z drugiej oczekujemy, że będzie pokazywał emocje.

To nie jest takie łatwe, żeby pomieścić w sobie te różne oczekiwania. Wymaga to refleksji i dostrzeżenia tych sprzeczności.

Nasz ekspert

Grzegorz Iniewicz

Dr hab. Grzegorz Iniewicz prof. UJ – psycholog kliniczny, psychoterapeuta, superwizor. Certyfikowany psychoterapeuta Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego oraz European Association for Psychotherapy.