– „Dziś właściwie nie mamy przepisów, które mówiłyby, jak uchwalić nową konstytucję” – mówi rozmówca Radia Kraków. Choć obowiązująca ustawa zasadnicza ma ponad 25 lat, procedura jej ewentualnej zmiany od podstaw wcale nie jest oczywista.
Posłuchaj audycji
Zaczynamy pracę nad konstytucją nowej generacji roku 2030 - ogłosił Prezydent RP Karol Nawrocki. W Święto Narodowe Trzeciego Maja powołał członków w skład Rady Nowej Konstytucji przy Prezydencie RP. Kto i w jaki sposób opracowuje w Polsce nowa konstytucję? Ze specjalistą prawa konstytucyjnego Bogumiłem Nalezińskim, profesorem Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie rozmawia Marzena Florkowska.
Jak uchwalono obecną konstytucję w Polsce
Obowiązująca Konstytucja RP została przyjęta w 1997 roku według ściśle określonej procedury. Składało się na nią kilka etapów: uchwalenie projektu przez Zgromadzenie Narodowe, możliwość zgłaszania poprawek przez prezydenta, ponowne głosowanie oraz ogólnokrajowe referendum.
Problem polega na tym, że przepisy regulujące ten proces już nie obowiązują. Jak wyjaśnia rozmówca Radia Kraków, wraz z wejściem w życie konstytucji uchylono wcześniejszą ustawę określającą tryb jej przygotowania i uchwalenia.
– „Konstytucja obecna, wchodząc w życie, dokonała takiego resetu poprzednich regulacji” – tłumaczy Bogumił Naleziński.
W praktyce oznacza to, że znamy historyczny sposób uchwalenia ustawy zasadniczej, ale nie mamy dziś gotowej procedury, którą można by zastosować ponownie.
Czy można dziś uchwalić nową konstytucję?
Choć dyskusje o zmianie lub napisaniu konstytucji od nowa pojawiają się w debacie publicznej, ich realizacja wymagałaby wcześniejszych działań legislacyjnych.
Najpierw trzeba bowiem stworzyć przepisy, które określą cały proces – od przygotowania projektu po jego przyjęcie.
– „Zasada legalizmu mówi, że każde działanie władzy wymaga podstawy prawnej. Musimy znać ścieżkę, po której będziemy szli” – podkreśla rozmówca.
Dopiero po ustaleniu takich zasad możliwe byłoby rozpoczęcie prac nad nową konstytucją. Co istotne, sama procedura mogłaby być podobna do tej z lat 90., ale nie może zostać zastosowana automatycznie, bo nie ma już podstawy prawnej.
Kto może napisać konstytucję?
To, kto miałby przygotować projekt nowej konstytucji, również zależałoby od przyszłych regulacji. W przeszłości inicjatywa była szeroka – mogli ją zgłaszać parlamentarzyści, instytucje państwowe, a także obywatele.
– „Były inicjatywy parlamentarzystów, organów państwowych, był też projekt społeczny, pod którym zbierano podpisy” – przypomina rozmówca.
Nie wyklucza się także większego zaangażowania środowisk naukowych, jak miało to miejsce w okresie międzywojennym. Ostateczny kształt takiego procesu zależałby jednak od decyzji ustawodawcy.
Jakie wartości musi zawierać konstytucja?
Choć formalnie nie istnieje przepis, który narzuca konkretną treść przyszłej konstytucji, istnieją pewne utrwalone standardy.
Nowa ustawa zasadnicza najpewniej musiałaby opierać się na takich zasadach jak demokracja, państwo prawa czy podział władzy. Istotne są również prawa i wolności jednostki.
– „Nie możemy odejść od takich fundamentów jak godność człowieka, wolność czy zasada równości” – zaznacza gość Radia Kraków.
To właśnie te wartości tworzą fundamenty współczesnych konstytucji i wyznaczają kierunek ewentualnych zmian w przyszłości.
