Polska znalazła się na 36 miejscu z 60 punktami na 100 w rankingu przejrzystości budżetowej Open Budget Survey 2021.
Posłuchaj rozmowy z dr Pawłem Białynickim Birulą z Kolegium Gospodarki i Administracji Publicznej Uniwersytetu Ekonomicznego
Opublikowany został najnowszy, ósmej edycji raport dotyczący jawności i transparentności budżetowej na świecie Open Budget Survey 2021 (OBS). Raport prezentuje rankingi w zakresie kompleksowej oceny narodowych systemów finansów publicznych przygotowane pod kątem trzech kluczowych wymiarów (filarów): 1) transparentności procedur budżetowych (tzw. Open Budget Index), 2) zakresu społecznej partycypacji oraz 3) jakości instytucjonalnego nadzoru nad wydatkowaniem publicznych środków. Badaniem objęto grupę stu dwudziestu krajów ze wszystkich kontynentów, a prace koordynowała pozarządowa organizacja Open Budget Partnership z siedzibą w Waszyngtonie (USA).
W obecnym rankingu transparentności budżetowej (Open Budget Index) czołowe miejsca zajęły kraje, które uzyskały kraje powyżej 80 na 100 możliwych punktów: Gruzja (87), RPA (86), Szwecja (85), Nowa Zelandia (85), Meksyk (82) i Norwegia (81). Polska, z 60 punktami, uplasowała się na 36 miejscu kwalifikując się do grupy krajów o ograniczonym dostępie do informacji budżetowej. Choć zdobyta liczba punktów jest taka sama jak w poprzedniej edycji (OBS 2019), to jednak odnotowany spadek o 4 miejsca w rankingu świadczy o relatywnym regresie i braku działań na rzecz poprawy transparentności procedur budżetowych. Dodać należy, że przeciętna światowa wartość indeksu wyniosła 45 pkt, a w krajach OECD 67 pkt. Polska tradycyjnie osiągnęła dobry wynik (82 /100 pkt) w zakresie oceny jakości instytucjonalnego nadzoru nad wydatkowaniem publicznych środków. Z kolei w ocenie zakresu społecznej partycypacji w procesach budżetowych zdobyła 22 pkt/100 czyli tyle, ile wyniosła przeciętnie w krajach OECD. Przeciętna w grupie badanych krajów wyniosła 12 pkt.
W rekomendacjach dla Polski IBP zaleca m.in. opracowywanie i publikację budżetu obywatelskiego (tzw. Citizens Budget), tj. przystępnej dla obywateli wersję budżetu); publikację półrocznych sprawozdań z wykonania budżetu, dokonanie szeregu modyfikacji procedur budżetowych skutkujących większą spójnością dokumentacji budżetowej oraz podjęcie działań na rzecz zwiększenia zakresu społecznej partycypacji w procedurach budżetowych.
Szczegółowe rekomendacje IBP dla Polski (OBS 2021)
[Ministerstwo Finansów (MF), Parlament (S) i Najwyższa Izba Kontroli (NIK)]
1) w zakresie przejrzystości budżetowej:
-
publikacja „Informacji o przebiegu wykonania budżetu państwa za I półrocze roku budżetowego” (MF);
-
sporządzanie i publikacja obywatelskiej wersji budżetu, tzw. Budżet Obywatelski (MF);
-
poprawa kompleksowości „Założeń do projektu budżetu państwa” (MF).
2) w zakresie partycypacji społecznej:
-
wdrożenie pilotażowych mechanizmów monitorowania wykonania budżetu (MF);
-
rozszerzenie mechanizmów partycypacji publicznej w procesie formułowania budżetu (MF);
-
aktywna współpraca z organizacjami społecznymi reprezentującymi uboższe grupy społeczne i wykluczonych (MF),
-
umożliwienie zainteresowanym organizacjom społeczeństwa obywatelskiego uczestnictwo w procedowaniu projektów budżetu w parlamencie (komisje sejmowe), przed ich zatwierdzeniem (S);
-
umożliwienie zainteresowanym organizacjom społeczeństwa obywatelskiego uczestnictwo, z prawem głosu, w debacie dotyczącej analiz wykonania budżetu państwa i założeń polityki pieniężnej przedstawianej przez NIK (S);
-
ustanowienie formalnych mechanizmów udziału przedstawicieli organizacji obywatelskich w pracach kontrolnych (NIK).
3) w zakresie instytucjonalnego nadzoru nad procesami budżetowymi:
-
uczynienie przedmiotem debaty parlamentarnej projektów budżetu państwa, przed ich oficjalnym złożeniem przez rząd (S);
-
systematyczna publikacja, w tracie roku budżetowego, sprawozdań dotyczących analiz wykonywania budżetu przez właściwą komisją sejmową d/s budżetu (S).
Wnioski w odniesieniu do badanych krajów (120)
Badania wykazały znaczne słabości systemów budżetowych w świecie. Najsłabiej wypadła partycypacja publiczna, ze średnią oceną publicznej partycypacji w procesach budżetowych wynoszącą 14 na 100 pkt. Żaden ze 120 badanych krajów nie przekroczył pułapu 61 pkt, oznaczającego zapewnianie właściwych warunków publicznej partycypacji. W obszarze nadzoru instytucjonalnego łączny globalny średni wynik wyniósł 52 na 100 pkt. Jedynie w 29 ze 120 badanych krajów legislatura stosuje odpowiednie praktyki nadzoru, a w 76 krajach dotyczy to także instytucji kontrolnych (audytu). Procedury budżetowe w większości krajów nie są wystarczająco przejrzyste. Globalny średni wynik to 45 na 100 pkt. Około 70 procent badanych krajów nie ma wystarczającego poziomu przejrzystości budżetu. Blisko 1/3 kluczowych dokumentów budżetowych nie jest publicznie dostępna. W opublikowanych dokumentach często brakuje istotnych informacji, w tym na temat wykonania budżetu, zadłużenia i ryzyka fiskalnego, wydatków na walkę z ubóstwem i wydatków według płci.
