Empatia najczęściej kojarzy się nieźle. Któż z nas nie pragnie być zauważonym, usłyszanym zrozumianym i dobrze potraktowanym. Patrzenie na świat z perspektywy drugiego człowieka to nasza niezwykła umiejętność, którą dzielimy z kilkoma innymi gatunkami. Empatią wykazują się także m.in. szympansy, bonobo, słonie, delfiny, szczury oraz psy. W pierwszym, nocnym spotkaniu na antenie Radia Kraków przede wszystkim była mowa o empatycznym słuchaniu. Na czym polega? A czym zdecydowanie nie jest? Nocny Szlak - Empatyczny Program Muzyczny - nowa audycja Radia Kraków w każdy czwartek o 23:05.
Posłuchaj wypowiedzi
Empatia bywa uznawana za jedną z najważniejszych umiejętności w relacjach międzyludzkich. Najczęściej rozumie się ją jako zdolność odczuwania stanów emocjonalnych innych osób oraz próbę spojrzenia na rzeczywistość z ich perspektywy. W praktyce oznacza to zarówno współodczuwanie, jak i próbę zrozumienia tego, co przeżywa druga osoba.
Psychologowie zwracają uwagę, że empatia nie jest zjawiskiem jednorodnym. Można wyróżnić empatię emocjonalną i empatię poznawczą. Ta pierwsza polega na bezpośrednim współodczuwaniu emocji innych, na przykład wtedy, gdy czyjś smutek czy ból wywołują w nas podobne odczucia. Empatia poznawcza z kolei oznacza zdolność wyobrażenia sobie, co przeżywa druga osoba, nawet jeśli sami nie odczuwamy tych emocji w tak intensywny sposób.
Jednocześnie empatia nie jest pozbawiona krytyków. Niektórzy badacze podkreślają, że nadmierne współodczuwanie może prowadzić do impulsywnych lub nieracjonalnych decyzji. Zdarza się też, że umiejętność rozpoznawania cudzych emocji bywa wykorzystywana w sposób manipulacyjny. W takich sytuacjach mówi się o tak zwanej mrocznej empatii, czyli zdolności rozumienia emocji innych ludzi po to, by użyć tej wiedzy przeciwko nim.
Mimo tych zastrzeżeń empatia pozostaje fundamentem dobrych relacji. Szczególnie wyraźnie widać to w codziennych rozmowach, kiedy ktoś dzieli się swoim problemem. W takich momentach wiele osób reaguje natychmiastową chęcią udzielenia rady. Pojawiają się pytania typu „a czy próbowałeś?”, „a może powinieneś zrobić tak i tak?” albo sugestie, co ktoś zrobiłby na miejscu rozmówcy.
Choć takie reakcje zwykle wynikają z dobrej woli, nie zawsze pomagają. Szybkie udzielanie rad może sprawić, że osoba opowiadająca o swoim problemie poczuje się oceniana lub zacznie mieć poczucie winy, że nie postąpiła inaczej. Podobny efekt może wywołać „przejmowanie”opowieści i opowiadanie o własnych doświadczeniach. Wtedy uwaga przenosi się z osoby potrzebującej wsparcia na historię rozmówcy.Nie zawsze pomocne są też zdania, które mają podnieść na duchu, takie jak „nie martw się, będzie dobrze” albo „inni mają gorzej”. Choć wypowiadane z troski, mogą sprawić wrażenie bagatelizowania czyichś emocji.
Empatyczne słuchanie wygląda inaczej. Zamiast natychmiast szukać rozwiązań, polega przede wszystkim na uważności i obecności. Chodzi o to, by wysłuchać drugiego człowieka i pokazać, że jego doświadczenie zostało zauważone i potraktowane poważnie.
Pomocne bywa zadawanie pytań i upewnianie się, czy dobrze rozumiemy to, co zostało powiedziane. Czasem wystarczy powtórzyć własnymi słowami to, co usłyszeliśmy. Taka parafraza może przynieść rozmówcy ulgę, ponieważ pozwala uporządkować myśli i poczuć się naprawdę wysłuchanym.
W empatycznej rozmowie pomocne jest dostrzeganie potrzeb stojących za emocjami. Postrzeganie naszych wypowiedzi i zachować przez pryzmat potrzeb to fundament Porozumienia Bez Przemocy czyli teorii sformułowanej przez Marshalla Rosenberga. Ktoś może potrzebować odpoczynku, jasnych informacji, wsparcia albo zwykłego docenienia swojej pracy i wysiłku. Nazwanie tych potrzeb często pomaga lepiej zrozumieć całą sytuację.
Jednym z najprostszych, a zarazem najważniejszych pytań, jakie można w takiej chwili zadać, jest: „czy mogę ci jakoś pomóc?”. Pozwala ono zostawić drugiej osobie przestrzeń do określenia, czego naprawdę potrzebuje.
Empatia zaczyna się więc od zatrzymania i poświęcenia drugiemu człowiekowi uwagi. W świecie pełnym pośpiechu i rozproszeń właśnie ta chwila uważności może sprawić, że zwykła rozmowa stanie się prawdziwym spotkaniem.
